Post reply

×

Post reply

Emri:
Email:

Verifikimi:
Flamuri yne ka ngjyre?:

Permbledhje

Postuar nga: M A X
« ne: 11-11-2020, 17:49:45 »

Konflikti i radhes mes Armenise dhe Azerbajxhanit perfundoi ne nje marreveshje qe eshte ne fakt kapitullim i Armenise. Presidenti armen eshte detyruar te nenshkruaje "marreveshjen" me ndermjetsimin e Rusise dhe Turqise, gje qe ka sjelle protesta masive dhe te dhunshme ne Jerevan, ku protestuesit kane hyre me force edhe brenda parlamentit, si shprehje e zemerimit popullor per kete marreveshje. Nga ana tjeter ne Azerbajxhan ka pasur festime triumfale per fitoren e arritur.
Postuar nga: InfoZ
« ne: 18-10-2020, 21:17:20 »

 

Nagorno – Karabakh: Historia e një konflikti

Një prej problemeve kryesore që aktualisht prekin Armeninë përbëhet nga çështja e Karabakh, një rajon i ndodhur në kufijtë lindorë e rrafshnaltës armene, që kontestohet midis Armenisë dhe Azerbajxhanit.

Qysh nga epoka parakristiane Karabakh banohet nga popullsi armene dhe, për pasojë, qe pjesë përbërëse e Armenisë, e cila në vijim të pushtimeve të ndryshme pësoi periudha të gjata dominimesh të huaja. Ndërsa Karabakh që rajoni që arriti ta ruajë pavarësinë ose autonominë e gjerë më gjatë se territoret e tjera armene dhe qysh nga gjysma e dytë e shekullit të XVIII u qeveris nga princa armenë, vasalë të Shahut të Persisë. Më pas, në fillimin e shekullit të XIX u bë pjesë e Perandorisë Ruse. Me shpërbërjen e kësaj të fundit, në vijim të revolucionit të 1917, Karabakh u kontestua nga dy republikat e sapolindura të Armenisë dhe Azerbajxhanit.

E para ia reklamonte posedimin si për faktin që më shumë se 90% e popullsisë së tij përbëhej nga armenë, ashtu edhe pse Karabakh është gjeografikisht dhe historikisht armen. Kurse Azerbajxhani i bazonte kërkesat e tij mbi motive ekonomike, pasi rrugët kryesore e komunikimit të Karabakh me jashtë kalonin nëpërmjet Azerbajxhanit; veç kësaj, ky rajon ishte zona tradicionale e kullotave për barinjtë azerë. Së fundmi, posedimi i Karabakh do t’i mundësonte Azerbajxhanit të  kishte një kufi të përbashkkët me Turqinë, aleatja natyrale dhe mbrojtësja e tij duke qenë se turq dhe azerë, të dy popullsi të etnisë turke, konsiderohen si një komb i vetëm.

Në këtë kontestim territorial ndërhynë fuqitë fituese e Luftës së Parë Botërore dhe sidomos Britania e Madhe, e cila kishte një lloj protektorati mbi Transkaukazinë. Anglia i mbështeti pretendimet azere për dy motive. I pari: nuk donte të bënte të pakënaqur myslimanët, bashkëfetarë të azerëve, që qenë të shumtë në Perandorinë Britanikë. I dyti: Armenisë, e goditur rëndë prej Turqisë nga genocidi i 1915, i qenë premtuar nga ana e fuqive fituese të Luftës së Parë Botërore kompensime të mëdh territoriale me cedimin nga ana e Perandorisë Osmane të provincave lindore që përbënin Armeninë turke. Prandaj Armenia, me aneksimin e këtyre territoreve të mëdha në perëndim, do të mund edhe të hiqte dorë nga Karabakh në favor të Azerbajxhanit.

Për këto motive, Britania e Madhe veproi në mbështetje të këtij të fundit duke bërë që Karabakh, megjithëse përkohësisht, t’i jepej Azerbajxhanit. Vendimi përfundimtar rreth përkatësisë së këtij rajoni do t’i takonte një konference ndërkombëtare paqeje.

Por zhvillimet e mëvonshme morën një drejtim tjetër. Në Kaukaz, më 1920, u vendos pushteti sovjetik, ndërsa fuqitë fituese e Luftës së Parë Botërore i bënë hasha premtimet e aneksimit të Armenisë turke në Republikën Armene, që e zënë midis dy zjarreve të aleancës turko – ruse, jo vetëm që ju desh të hiqte dorë nga çfarëdolloj aneksioni territorial nga Turqia, por bile ju desh që t’i cedonte asaj territore armene. Veç kësaj, me vullnetin e Stalinit, qeveria sovjetike, që dëshironte të mos i armiqësonte popullsitë myslimane, në vitin 1921 dekretoi aneksimin e Karabakh Azerbajxhanit, me kusht që atij t’i jepet një autonomi administrative; gjë që ndodhi 2 vite më vonë me krijimin e Rajonit Autonom të Karabkh Malor, por nga i cili u lanë jashtë territore të mëdha, të populluara në mënyrë të dendur nga armenë.

Autonomia e Karabakh në kuadër të Azerbajxhanit qe vetëm formale, ndërsa në rajon qeveria azere zbatoi një politikë të rreptë spastrimi etnik ndaj armenëve. Një politikë e tillë ishte e prirur që ta reduktonte numrin e tyre, duke bërë që të rritej popullsia azere, pasi me t’u arritur një numër i konsiderueshëm, duke u bërë shumica e popullsisë, armenët nuk do të kishin pasur më asnjë mundësi që ta reklamonin bashkimin me Armeninë dhe, për pasojë, problemi i Karabakh do të zgjidhej vetë. U mbështet kështu ekonomia e zonave të banuara nga azerët, u inkurajua lindshmëria dhe emigrimi i tyre nga rajonet përreth Karabakh; ndërsa u la të lëngohej ekonomia e fshatrave armene, banorët e të cilëve i nxitën që të emigrojnë lashtë rajonit. Kundrejt armenëve u zbatuan shumë shkelje dhe dhuna, u penguan kontaktet me Armeninë dhe u luftuan të gjitha shprehjet e përkatësisë etnike, duke i damkosur dhe dënuar si nacionaliste.

Shumë përpara fushatës kundër fesë, e shpërthyer nga Stalini, u mbyllën të gjitha kishat armene dhe klerikët ose u burgosën, ose u detyruan të kalonin në jetën laike. Rezzultati i gjithë kësaj qe që armenët nga 94% që qenë më 1920, në fillim të viteve ’80 qenë katandisur në 75%, ndërsa azerët nga 5% qenë ngjitur në 24%. Një politikë e ngjashme spastrimi etnik qe zbatuar në të gjithë Nakhicevan, një tjetër rajon historikish armen dhe i aneksuar nga Azerbajxhani. Në këtë rajon, armenët në fillim të Luftës së Parë Botërore përbënin rreth 40% të popullsisë, ndërsa rreth 55% tjetër përbëhej nga azerë dhe kurdë. Në vijim të politikës së zbatuar nga Azerbajxhani, në fillimvitet ’80 armenët qenë katandisur në 1.5%.

Të pakënaqur nga kjo gjendje e gjërvave, armenët e Karabakh e të Armenisë protestuan shumë herë. Në fundin e viteve ’20 u krijua një lëvizje klandestine për bashkimin e Karabakh me Armeninë. Pak përpara spastrimeve të mëdha staliniane të 1937 e 1949, drejtuesit e Republikës Sovjetike të Armenisë e përsëritën kërkesën e aneksimit të Karabakh me Armeninë. Për të njëjtin qëllim, në vitet e ardhshme drejtues dhe intelektualë armenë ju drejtuar Kremlinit, por nuk morën drejtësi. Njëlloj një peticion, i nënshkruar nga 2500 banorë të Karabakh dhe i dërguar Hrushovit më 1963, nuk siguroi asgjë. Të njëjtin fat patën kërkesa të ngjashme të formuluara në vitet e mëpasme.

Derikur, me fillimin e perestrojkës gorbaçioviane, armenët e Karabakh, duke mos dashur të pësojnë të njëjtin fat si bashkëkombasit e tyre të Nakhicevan, në janarin e 1988 dërguan një Kremlin një peticion të nënshkruar nga 100000 persona, kur kërkonin një referendum lidhur me të ardhmen e rajonit, por edhe kësaj radhe kërkesa e tyre nuk u prana, kështu që më 20 shkurtin e 1988 Sovjeti i Deputetëve të Popullit i Karabakh votoi një rezolutë ku kërkohej bashkimi i këtij rajoni me Armeninë. Sovjeti Suprem i kësaj të fundit, më 15 qershor 1988, e pranoi kërkesën e Karabakh, gjë që u refuzua si nga ana e Azerbajxhanit, ashtu edhe nga ana e Kremlinit.

Paralelisht me këto fakte u ashpërsua tensioni në Armeni, me demonstrata në favor të Karabakh; ndërsa u rëndua me shpejtësi situata e rreth 500000 armenëve rezidentë në Azerbajxhan, brenda dhe jashtë kufijve të Karabakh. Në fund të shkurtit të këtij viti në qytetin azer Sumgait, me miratimin e autoriteteve, u orgaanizua një pogrom i madh kundër armenëve rezidentë aty. Viktimat qenë disa qindra. Në dy vitet në vazhdim masakra të ngjashme u zhvilluan në Kirovabad (qyteti i dytë i vendit) dhe në janarin e 1990 në Bakù, kryeqytet, ku armenët, pasi kishin pësuar humbje të shumtta, u shpëtuan nga Ushtria e Kuqe që ndërhyri me vonesë vetëm atëhere kur pogromi antiarmen mori tonet e një tentative për të delegjitimuar Partinë Komuniste.

Në total, viktimat e pogromeve të ndryshme të ndodhura në Azzerbajxhan shkuan në disa mijëra. Në vijim të këtyre fakteve, të gjithë armenët rezidentë në këtë vend (me përjashtim të banorëve të Karabakh) u larguan me shpejtësi, duke braktisur gjithçka kishin. Paralelisht, azerët rezidentë në Armeni, rreth 150000, u larguan, pa pa pësuar dhunë dhe duke mundur t’i shisnin pronat e tyre dhe duke marrë me vete gjërat e tyre.

Me rritjen e tensioneve midis armenëve dhe azerëve, në janarin e 1989 Kremlini vendosi që ta pezullojë përkohësisht administratën azere të Karabakh dhe ta zëvendësonte me një komitet të varur direkt nga Moska. Por në vijim të protestave azere të nëntorit të atij viti, ky komitet u shkri dhe Karabakh u rikthye nën sovranitetin e plotë azer. U shkrinë organizmat adiminsitrativë lokalë dhe në rajon u vendos një regjim ushtarak që kishtë qëllim restaurimin e pushtetit azer. U kryen arrestime masive dhe u rritën persekutimet kundër popullsisë armene, e cila u përgjigj me bojkote dhe greva.

Reagimi azer qe jashtëzakonisht i eger: rajoni u rrethua dhe u bllokuan të gjitha komunikimet me jashtë; shumë fshatra armene u sulmuan dhe banorët e tyre u vranë ose u detyruan të largohen. Njëkohësisht armenët, për të krijuar një vetëqeverisje dhe organizuar mbrojtjen e tyre, krijuan në shtatorin e 1989 një Komitet Kombëtar Armen të Karabakh. Paralelisht me këtë nisi edhe një lëvizje rezistence të armatosur për të përballuar ofensivën e gjerë e nisur nga Azerbajxhani që tentonte të përzinte armenët nga Karabakh. Më 1 dhjetor 1989, në një seancë të përbashkët të Sovjetit Suprem të Armenisë dhe të Këshillit Kombëtar të Karabakh, u dekretua bashkimi i Karabakh me Armeninë. Më 19 janar 1990 ky vendim i hodh poshtë nga Sovjeti Suprem i Bashkimit Sovjetik pasi në kundërshtim me kushtetutën atëhere në fuqi.

U shkua kështu në 1991, vit i shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik. Në prillin e 1990 qeveria azere, me pjesëmarrjen aktive e formcave të armatosura sovjetike, nisi “Operacionin Unaza” për të kompletuar veprën e spastrimit etnik të Karabakh. Gjë që u arrit, pjesërisht, në veriun e rajonit. Më 30 gusht të po këtij viti Azerbajxhani shpalli pavarësinë e tij nga Bashkimi Sovjetik. Tri ditë më pas, në një seancë të përbashkët të Sovjetit rajonal dhe të sovetëve zonalë të rajonit, u dekretuar shkëputja nga Azerbajxhani dhe u shpall njëkohësisht Republika e Karabakh Malor. Kjo ndodhi mbi bazën e një neni të kushtetutës sovjetike, ende në fuqi, sipas të cilës nëse një republikë sovjetike (si Azerbajxhani) vendosej të shkëputej nga Bashkimit Sovjetik, atëhere republikat apo rajonet autonome të ndryshme të ndodhura në republikën që shkëputej (siç është rasti i Karabakh) kishin të drejtë që të mund të shkëputeshin prej saj.

Më vonë, në dhjetorin e po këtij vviti, një referendum popullor sanksionoi krijimin e Reppublikës së Karabakh Malor, që akoma sot nuk njihet ndërkombëtarisht. Pak më vonë, më 8 janar të 1992, u krijua një qeveri e kryesuuar nga Oleg Yessaian, ndërsa Artur Mkrtcian u zgjodh President Republike. Pas vdekjes së këtij të fundit, e ndodhur 3 muaj pas emërimit të tij, posti u tij u mor përkohësisht nga zëvendëspresidenti Gheorghi Petrossian. Më pas, në muajin gusht, qeveria dha dorëheqjen dhe në vend të saj u krijua Komiteti i Mbrojtjes Shtetërore, i kryesuar nga Robert Kociarian, të cilit ju atribuan funksionet e qeverisë.

Në vijim të këtyre fakteve u rrit më tej tensioni midis Karabakh dhe Azerbajxhani, që duke qenë faktikisht i përjashtuar nga Karabakh, dëshironte që të rivendoste autoritetin e tij. Përveçse krijuan një bllokim total përreth rajonit të kontestuar, azerët nisën një ofensivë ushtarake në kuptimin e vërtetë të fjalës kundër tij, me të shtëna artilerie dhe bombardime ajrore e tokësore të qendrave të banuara.

Pati mijëra viktima midis popullsisë civile, që në vijim të bllokimit të vendosur nga Azerbajxhani, u privua nga ushqimi, ilaçet e kurat mjekësore dhe, për t’i shpëtuar bombardimeve, u detyrua të gjente strehim në bodrumet e banesave në kushte jetesë të ngjashme me ato në të cilat u gjendën banorët e Sarajevës pakashumë në po ato vite. Duke qenë se Karabakh ishte krejtësisht i izoluar dhe se nuk kishte kufi të përbashkët me Armeninë, duke qenë i ndarë nga korridor i ngushtë prej 7 kilometrash, forcat e rezistencës armene në radhë të parë kërkuan që të çajnë rrethimin dhe ta pushtojnë këtë korridor që do t’u mundësonte komunikime të lira me Armeninë. Këtë e arritën, falë faktit që forcat ruse e dislokuara në rajon qenë tërhequr.

Qe kështu që midis 1992 dhe 1994, luftëtarët armenë, ndërkohë të lidhur ne ushtrinë e rregullt e republikës së sapolidnur, arritën që ta kapin kufirin armen dhe ta pushtojnë atë rrip territori që rrethonte ish Rajonin Autonom e Karabakh Malor nga ku niseshin bombardimet kundër qendrave të banuara armene. Përkrah këtyre fitoreve ushtarake, armenët pësuan edhe humbje, duke humbur një pjesë të territoreve veriore të Karabakh, që u pushttuan nga forcat e armatosura azere. Me pushtimin e këtij rripit territori u zhdukën bazat e nisjes së bombardimeve dhe, për pasojë, u lehtësua situata e popullsisë lokale. Ndërsa në zonat e pushtuara nga trupat azereu zbatua spastrimi etnik që shtrëngoi mijëra  armenë të braktisnin banesat e tyre dhe të largoheshin.

Të preokupuara prej aktiviteteve luftarake, Ministrat e Jashtëm e vendeve anëtare të OSBE më 24 mars 1992 vendosën që të mbajnë një konferencë paqeje në Minsk me pjesëmarrjen, përveç Armenisë e Aazerbajxhanit, edhe të Rusisë, Shteteve të Bashkuara, Italisë, Gjermanisë, Çekosllovakisë dhe Suedisë. Në të të do të duhej të merrnin pjesë edhe përfaqësues “të zgjedhur e të tjerë” të Karabakh.

Pas tentativash të ndryshme për të vendosur armëpushim, i zbatuar pjesërisht nga shtete të ndryshme, në majin e 1994, falë një ndërmjetësimi rus, u arrit në një armëpushim, por që nuk e zgjidhi problemin themelor, domethënë përkatësinë e rajonit në Armeni apo në Azerbajxhan, pas faktikisht Karabakh (përjashto zonën veriore) është në duart armene, por Azerbajxhani i reklamon posedimim, duke premtuar një jo të mirëpërcaktuar “shkallë të lartë autonomie”. Ndërsa Armenia dhe Karabakh, duke parë precedentët, duke mos i besuar premtimeve azere, pretendojnë se Karabakh nuk është nën Azerbajxhanin, ka një vijueshmëri territoriale me Armeninë dhe garanci të sigurta për sigurinë e vet.

Në këtë kontestim territorial palët në konflikt i bazojnë pretendimet e tyre mbi parime të ndryshme dhe vështirë të pajtueshme. Azerbajxhani paraqet si bazë të kërkesave të veta parimin e integritetit të kufijve, ndërsa Karabakh e vë theksin mbi parimin e vetëvendosjes së popujve, parim ky që në një kontekst demokratik as nuk mund të shmanget, as nuk mund të kundërshtohet. Veç kësaj, Azerbajxhani e konsideron këtë si një kontestim midis tij dhe Armenisë, në mënyrë që ta akuzojë këtë të fundit për synime territoriale; për këtë motiv, qeveria e Bakù refuzon të bisedojë me përfaqësuesit e Karabakh. Nga ana e saj, Armenia e refuzon një qasje të tillë dhe pohon se është e nevojshme që të mbahen traktativa direkte midis Azerbajxhanit dhe Karabakh; veç kësaj, qeveria armene pranon që për të është e pranueshme çdo zgjidhje që është e pranueshme edhe ppër Karabakh. Kjo gjendje e gjërave është e komplikuar nga interesat e kundërta e fuqive që dëshirojnë ta rrisin pushtetin e tyre në rajon: Rusisë, Shteteve të Bashkuara, Turqisë, Iranit.

Kësaj i shtohen konfliktet e interesit të lidhura me shfrytëzimin e naftës azere dhe vajtja e saj drejt Europës. Azerbajxhani kërkon ta shfrytëzojë armën e naftës për ta shtyrë Perëndimin që t’i shtrëngojë armenët t’ia cedojnë Karabakh. Në këtë ka mbështetjen e plotë të Turqisë dhe të qarqeve influente amerikane. Fillimisht mendohej të kalonte nafta azere në Turqi, nëpërmjet rrugës më të shkurtër, domethënë duke kaluar Armeninë, por kjo nuk është pëlqyer as nga Azerbajxhani, as nga Turqia, që do të donin ta tranzitonin nëpërmjet Gjeorgjisë, por kjo do të shkaktonte një zgjatje të naftësjellësit dhe, veç kësaj, do të nxiirrte krejtësisht jashtë loje Rusinë dhe Iranin, që prandaj i kundërvihen këtij projekti.

Amëpushimi, i vendosur më 1994, deri më tani ka rezistuar, por bëhet fjalë për një armëpushim të brishtë dhe për këtë motiv OSBE vazhdon një punë të  vështirë ndërmjetësimi për të arritur një marrëveshje të pranueshme nga të dyja palët. Armenët, duke u bazuar mbi parimin se lëshimet duhet të jenë reciproke, kanë demonstruar gadishmëri për t’i ceduar një pjesë territoresh përreth Karabakh, duke kërkuar në shkëmbim njohjen e pavarësisë së këtij të fundit nga ana e Azerbajxhanit (ose aneksimin me Armeninë). Veç kësaj, armenët do të donin që njohja nga ana e azere e pavarësisë së rajonit të jetë kontekstuale (dhe jo suksesive) me cedimet e tyre territoriale.

Kurse Azerbajxhani propozon tërheqjen paraprake e të gjitha forcave armene dhe më pas vetëm nisjen e bisedimeve lidhur me gjendjen juridike të Karabakh, lidhur me të cilin propozimet e e tij deri më tani nuk kanë shkuar përtej njohjes së një “shkalle të lartë autonomie”. Është e qartë se po të pranojnë qasjen azere, armenët do të privoheshin nga arma e vetme e prirur që të siguronte njohjen e pavarësisë së Karabakh, që me t’ju kthyer Azerbajxhanit territoret përreth rajonit, do të bëhej shumë i cënueshëm përballë një sulmi të mundshëm azer, i prirur që të ripushtonte të githë Karabakh.

Në kuadër të propozimeve të ndryshme është hedhur në mënyrë të përsëritur hipoteza e lejimit të azervë të një rripi toke në jug të Armenisë – i ashtuquajturi Korridori Meghrì – për t’i mundësuar Azerbajxhanit të arrijë vijueshmërinë territoriale me Nakhicevan, rajon që i përket, por nga i cili është i ndarë nëpërmjet një diafragme të përbërë nga pjesa jugore e Armenisë. Në shkëmbim të këtij cedimi, Azerbajxhani do t’ia cedonte Karabakh Armenisë. Por kjo e fundit deri më tani e ka kundërshtuar, duke pohuar se nuk është e gatshme që të cedojë një territor armen për të marrë në shkëmbim po një territor tjetër armen.

Veç kësaj, cedimi i Meghrì Azerbajxhanit do ta privonte Armeninë nga kufiri me Iranin, vend mik, që përbën rrugën kryesore të komunikimit të Armenisë me jashtë. Përveç kësaj, me cedimin e Meghrì, Armenia do të privohej nga tri anë me shtete armike, Turqinë dhe Azerbajxhanin. Në veri do të mbetej Gjeorgjia, vend i paqëndrueshëm, që duke dëshiruar të çlirohet nga zgjedha ruse, afrohet gjithnjë e më shumë me Turqinë. Me gjithçka që kjo mund të sjellë për Armeninë.

Në projektimin e një zgjidhjeje ndaj këtij problemi duhen mbajtur në konsideratë disa fakte.

I pari. Tashmë qysh nga 1988,  Karabakh nuk është më nën sovranitetin azer dhe, sa më shumë kalon koha, aq më vështirë popullsia e rajonit do të ishte e gatshme që të pranonte një rikthim në kuadër të Azerbajxhanit, edhe pse persekutimet kundër rmenëve në epokën sovjetike dhe pogromet e spastrimet etnik e kryera në periudhën passovjetike nga ana e Azerbajxhanit bëjnë të parashikohet se një rikthim nën sovranitetin e tij do të nënkuptonte fundin e armenëve të rajonit.

I dyti. Anipse jo i njohur ndërkombëtarisht, Karabakh është sot një shtet i pavarur, me të gjitha atributet e tij: qeveri, parlament, ushtri. Në kryeqendër ka një universitet; në vende të ndryshme (Armeni, Rusi, Francë, Liban, Shtete të Bashkuara etj.) ka misione me funksion përfaqësimin gjysmëzyrtar e qeverisë së Karabakh.

I treti. Aneksimi i Karabakh nga Azerbajxhani është qartazi një sajesë staliniane, pasi etnikisht dhe gjeografikisht Karabakh ishte dhe është armen. Kështu, shkëputja e tij nga Azerbajxhani nuk duhet nënkuptuar një gjymtim apo poshtërim i këtij, por si një akt drejtësie në funksion të demokracisë. Ashtu si Franca në kohën e saj hoqi dorë nga Algjeria ose, në vitet e mëpasme Çekosllovakia ka pranuar shkëputjen e Sllovakisë, ashtu edhe Azerbajxhani duhet ta pranojë shkëputjen e Karabakh.

I katërti. Shpallja e Republikës Autonome të Karabakh Malor ka qenë një zgjidhje e ndërmjetme për të mos pasur as fitimtarë dhe as të humbur. Armenët që kërkonin shkëputjen nga Azerbajxhani dhe bashkimin me Armeninë kanë siguruar shkëputjen nga Azerbajxhani, por jo aneksimin. Azerbajxhani që ishte kundër aneksimit me Armeninë dhe donte ta ruante posedimin e rajonit ka siguruar që rajoni të mos aneksohej me Armeninë, por i ka humbur posedimin. Kështu, secili prej konkurrentëve ka siguruar diçka, por jo gjithçka që donte. Të dyve u është dashur të heqin dorë nga diçka.

I pesti. Për sa është i rëndësishëm parimi i mosdhunueshmërisë së kufijve, ai nuk mund të transformohet në një lloj dogme të jomodifikueshmërisë së tyre, sidomos nëse ai hyn në konflikt me parimin e së drejtës së vetëvendosjes së popujve, pasi ky nuk mund t’i nënshtrohet atij; përndryshe do të minoheshin vetë themelet e demokracisë, pasi praktikisht do të arrihej të kishim popuj të nënshtruar, që mund të vendosin për vetëveten (në këtë rast, azerët) dhe popuj dominues që nuk mund të vendosin për vetëveten (në këtë rast, armenët e Karabakh).

Ashtu si kontestime të ngjashme territoriale, edhe problemi i Karabakh nuk duket të lehtësisht dhe shpejt i zgjidhshëm, duke pasur parasysh distancën që ndan pozicionet midis palëve, të dyja mosbesuese ndaj njëra tjetrës. Ndoshta më shumë se kërkimi i një marrëveshjeje të plotë, do të ishte më realiste që për momentin të liheshin gjërat siç janë dhe të veprohej në aspektin e një rivendosjeje graduale të raporteve njerëzore, ekonomike e kulturore midis Armenisë e Karabakh nga njëra anë dhe Azerbajxhanit nga ana tjetër.

(nga Geopoliticus)

Përgatiti: ARMIN TIRANA / bota.al
Postuar nga: InfoZ
« ne: 18-10-2020, 20:21:31 »

Nga Wikipedia Shqip:
Karabak i Sipërm (azerbajxhanisht: Dağlıq Qarabağ), njohur ndërkombëtarisht me emrin rus Nagorni Karabah është krahinë në Azerbajxhan e cila më 6 janar të vitit 1992 e ka shpallur pavarësinë. Pjesën më të madhe të popullsisë e përbëjnë Armenët (180.000) të cilët mendojnë se ky regjon duhet të jetë pjesë e Armenisë. Bashkësia ndërkombëtare konstaton se i tërë territori është pjesë e Azerbajxhanit.

Popullsia Azerbajxhanase e Karabakut dhe rretheve përreth (të okupuara nga forcat vendase armene) u larguan ose u dëbuan gjatë luftës. Refugjatët Azerbajxhanë numëronin midis 700.000-1000.000.
Postuar nga: InfoZ
« ne: 18-10-2020, 20:19:36 »

 

Të dielën, më 27 shtator 2020, kanë filkluar përleshjet midis Armenisë dhe Azerbajxhanit për kontrollin e rajonit të Nagorno Karabakh. Bëhet fjalë për eskalimin më të rëndë nga lufta 4 ditore e 2016, duke përfshirë të gjithë vijën e frontit dhe përdorimin e mjeteve të artilerisë së rëndë dhe këmbësorisë. Sulmet kanë prekur edhe zona përtej kufijve të të vetëshpallurës Republikë e Nagorno Karabakh dhe, sipas deklaratave, midis viktimave numërohen edhe civilë: të dy vendet kanë vendosur ligjin e gjendjes së jashtëzakonshme.

Për një analizë më të thelluar dhe një vizion më të qartë të asaj që po ndodh, kemi intervistuar Profesor Carlo Frappi, hulumtues në Universitetin Ca’ Foscari të Venezia dhe Associate Research Fellow për Observatorin Rusi, Kaukaz dhe Azi Qendrore të ISPI (Institutit për Studime të Politikës Ndërkombëtare).

Duke parë se konflikti i Nagorno Karabakh zvarritet qysh nga 1988, pse përleshje në shkallë kaq të gjerë kanë shpërthyer pikërisht tani? Duke parë përleshjet e mëparshme të ndodhura më 2020, a mund të pritej një eskalim i tillë?
Rifillimi i përplasjeve ushtarake midis Armenisë dhe Azerbajxhanit ishte fatkeqësisht e parashikueshme. Konflikti i shkurtër i korrikut kishte evidentuar qartë një hop cilësor në përkeshje që nuk kish sesi të mos ngjallte preokupim, edhe të nesërmen e pushimit të luftimeve. Këtu nuk i referohem vetëm teknologjisë më të përparuar ushtarake dhe tipologjisë së armatimeve të përdorura. Parasëgjithash i referohem klimës që ka shoqëruar dhe ndjekur përleshjet, valëve të nacionalizmit që kanë përshkruar transversalisht shoqëritë civile armene dhe azere, në vend, ashtu si edhe jashtë tij, ku përplasje të përsëritura janë verifikuar thuajse në të gjitha vendet kryesore që mirëpresin përfaqësues të tyre. Njëkohësisht, i referohem një përplasjeje verbale midis përfaqësuesve institucionalë të të dyja vendeve që ka ardhur duke u thelluar në vend që të ridimensionohej gjatë javëve që kanë pasuar konfliktin.
Në se këtij kuadri i shtohet mosveprimi substancial dhe, do të shtoja, tradicional i bashkësisë ndërkombëtare dhe i ndërmjetësuesve përpara këmbanave të ndryshme të alarmit që binin në rajon, atëhere kuptohet sesi rindezja e konfliktit ishte një rezultat thuajse i pritur.

Më 29 mars të 2019 është mbajtur në Vjenë takimi i parë zyrtar midis liderit armen Pashinyan dhe atij azer Aliyev, ku të dy liderët qenë impenjuar t’i reduktonin luftimet përgjatë vijës së kufirit. Çfarë ka ndryshuar: cilët janë elementët që kanë çuar në përplasjen aktuale në shkallë të gjerë?
Personalisht do të përqëndrohesha në dy dinamika domethënëse të lidhura që janë prodhuar gjatë 2 vjeçarit të fundit. Nga njëra anë është sigurisht zhgënjimi progresiv i atyre (dhe qenë shumë, si në rajon, ashtu edhe jashtë tij) që kishin shpresuar se i ashtuquajturi Revolucion i Kadifenjtë armen i 2018, afirmimi politik i Nikol Pashinyan dhe marxhinalizimi i të ashtuquajturit Klan të Karabakh [Drejtimi i mëparshëm armen, me origjinë nga rajoni. Shënimi im.] do të mund ta lehtësonin rrugëtimin drejt një zgjidhjeje paqësore të konfliktit.
Megjithatë, pavarësisht sinjaleve inkurajuese, platforma reformiste e Pashinyan nuk është përkthyer një një pozicion negociiues më të hapur, në një prirje më të madhe ndaj kompromisit, që i vetëm do të mund të kontribuonte në prishjen e ngërçit diplomatik. Përkundrazi, në disa aspekte ka përfunduar duke qenë pengesë. Faktorë të ndryshëm ndërkombëtarë dhe të brendshëm kanë kontribuar në këtë dinamikë – nga polarizimi institucional i brendshëm tek raportet po aq të vështira me diasporën – mbetet megjithatë fakti që retorika dhe iniciativat e Kryeministrit armen nuk janë shkëputur nga ato të paraardhësve të tij.

Me “faktorin zhgënjim” lidhet elementi i dytë që më duket i dobishëm për t’u përmendur. I referohem këtu ndjenjës në rritje të frustrimit të autoriteteve të Azerbajxhanit përpara ngrirjes së perspektivave të zgjidhjes paqësore të konfliktit. Për Baku – nw mënyrë koherente me parime dhe parashikime të dokumentave të miratuara deri më tani nga institucionet ndërkombëtare për zgjidhjen e konfliktit – riafirmimi i plotë i sovranitetit mbi Nagorno Karabakh dhe distriket limitrofe me të nën pushtim nuk është i negociiueshëm. Ashtu siç nuk është e negociiueshme e drejta e kthimit në të njëjtat zona e të shpërngulurve të brendshëm [sipas të dhënave të Bankës Botërore, në dhjetorin e 2019 mbi 350000. Shënimi im.]. Në këtë perspektivë, përzierja eksplozive e frustrimit dhe e çinteresimit të dukshëm t[ bashkësisë ndërkombëtare ka gjeneruar një koniukturë ku iniciativa ushtarake mbetej alternativa e vetme e përshkueshme për të rimarrë me forcë atë që po me forcë i ishte marrë, domethënë – objektiv minimal i mundshëm i sulmit ushtarak – për ta rilançuar negociatën e paqes mbi baza të ndryshme.
Nga ana tjetër, drejtuesit më të lartë institucionalë azerë – nga Aliyev e poshtë – po theksonin haptaz prej vitesh se, pavarësisht preferencës dhe mbështetjes të dhënë zgjidhjes paqësore të konfliktit, opsioni ushtarak mbetej ultima ratio për afirmimin e të drejtave të tyre mbi zonën. Kushdo sot që habitet apo indinjohet prej operacionit ushtarak të gjerë dhe natyrisht të panifikuar të ndërmarrë nga Azerbajxhani – nga ky këndvështrim, pak ka rëndësi nëse në përgjigje ndaj një provokimi armen ose jo – nuk ka sesi të mos quhet hipokrit.

Në planin e brendshëm të dy vendeve kaukaziane, sipas jush, sa këto përleshje mund të jenë funksionale më politikat e brendshme e të dyjave, në një situatë krize dhe të rënduar nga pandemia?
Efekti rally ’round the flag, për të cilin kriza dhe konflikte ndërkombëtare përfaqësojnë në periudhë afatshkurtër instrumenta agregimi dhe forcimi konesnsusi përreth forcave qeverisëse, është një aksiomë e padiskutueshme e politikës ndërkombëtare dhe, si e tillë, vlen edhe në rastin që po diskutojmë. Por, siç e thashë edhe më lart, ngjarjet dramatike që po asistojmë gjatë këtyre ditëve kanë rrënjë më të thella dhe prandaj nuk do të kërkoja lidhje të rastësishme me situatën aktuale. Nga ana tjetër, nuk duhet nënvlerësuar efekti dhe qasja tipikisht nacionaliste që e mbështet rrezikon të bëhet kundërprodhuese atëhere kur shpresat e gjeneruara do të zhgënjeheshin: kështu që në këtë perspektivë ekziston rreziku që mund të përkthehet në një faktor të mëtejshëm radikalizimi të përplasjes në zhvillim.

Në planin ndërkombëtar, deri në çfarë mase janë të përfshirë aktorë të jashtëm të tillë si Turqia, Rusia, Bashkimi Europian dhe Shtetet e Bashkuara? Sa ka gjasa që Moska të ndërhyjë përkrah Armenisë nëpërmjet CSTO (Aleanca e Traktatit të Sigurisë Kolektive)?
Në të kaluarën aktorët ndërkombëtarë kanë pasur një rol të konsiderueshëm në konflikt, që sot e ruajnë vetëm pjesërisht. Midis atyre të sipërpërmendur, Rusia mbetet aktor kryesor: në ndryshim nga të tjerët, ka në lojë në zonë interesa jetike që ravijëzohen përgjatë një ndërthurjeje komplekse dinamikash të brendshme e të jashtme. Rusia mbetet aktori i vetëm me aftësi reale influence në zonë. Influencë që e ushtron jo pa ambiguitete të dukshme duke dialoguar me (dhe duke u shitur armë) të dyja palëve, duke i ofruar Armenisë garancinë kryesore të sigurisë së jashtme dhe, ndërkohë, duke u imponuar si ndërmjetës kryesor në konflikt, sa në kuadër multilateral të OSBE, aq edhe në atë bilateral.
Aktorët e tjerë të përmendur kanë një rol më marxhinal, që buron nga resurset më të kufizuara të forcës respektivisht Moskës – ky është rasti i Turqisë – ose nga mosgadishmëria e marrjes së një roli më aktiv në rajon. Është ky në fakt rasti i Shteteve të Bashkuara, që të paktën qysh nga lufta ruso – gjeorgjiane e 2008 kanë marrë një pozicion më të tërhequr, dhe i vetë Bashkimit Europian, që duke filluar qysh atëhere është treguar e çinteresuar apo e paaftë (pak ndryshon për qëllimet e analizës) që të bëjë të ndjehet pesha e tij, në rajon në përgjithësi dhe në konfliktin në Nagorno-Karabakh në veçanti.
Për sa i përket CSTO, nuk më duket se ekzistojnë kushtet që të mund të përdoret “klauzola e asistencës reciproke”, për arsye juridike më parë akoma se politike. Republika Armene nuk është dhe ka të ngjarë (urojmë) nuk do të jetë kurrë e sulmuar. Konflikti mbetet i “kufizuar” brenda territorit sovran të Azerbajxhanit, që nga ana e tij nuk do të kishte asnjë interes dhe asnjë përfitim nga zgjerimi i operacioneve ushtarake.
Thënë këtë, spostimi i vëmendjes ndaj aktorëve të jashtëm rrezikon që ta tërheqë vëmendjen nga vetë thelbi i konfliktit, që është dhe mbetet një konflikt etno – territorial midis Armenisë dhe Azerbajxhanit.

Domethënë nuk jeni dakord me ata që e paraqesin konfliktin si një përplasje fetare midis Armenisë kristiane dhe Azerbajxhanit mysliman?
Sigurisht që jo. Konflikti i Nagorno-Karabakh nuk ka të bëjë adspak me përkatësinë fetare. Kjo narrativë – e lindur me vetë konfliktin dhe e mbijetuar qysh atëhere prej një përzierje inercishë dhe konveniencash propagandistike – vuan “mëkatin fillestar” që është imponuar në një fazë, në mesin e viteve ’90, ku teoria e “përplasjes së qytetërimeve” ishte dukshëm shumë e përhapur, të paktëm aq sa njohja e pakët e zonës, jo vetëm në opinionin publik ndërkombëtar, por edhe në shumë prej kancelarive të përfshira në titull të ndryshëm në konflikt. Në këtë fazë, në rrënjosjen e kësaj narrative ka kontribuar veç të tjerash edhe përplasja ruso – turke që atëhere ravijëzohej mbi shpatullat e atij armeno – azerbajxhanas. Por edhe në këtë rast ishte solidariteti panturk në vend të atij islamik ai që forconte aksin Ankara – Baku.
Konsideratave të mësipërme do t’i shtoja një element të mëtejshëm, të nxjerrë nga instikti latent islamofob nga ana e opinionit publik perëndimor. Instikt që sigurisht nuk ka arsye të ekzistojë në rastin specifik të Azerbajxhanit, vend thellësisht shekullar institucionet e të cilit janë ngritur tradicionalisht mbi shtyllën e laicitetit dhe që ka përjetuar të njëjtin proces ndërtimi identitar dhe kombëtar të mbështetet qysh nga ‘800 mbi shekullarizimin e jetës sociale, kulturore e politike të komunitetit të vet. Kështu që supozimi i përplasje fetare është e privuar nga çdo lloj baze.

Duke u kthyer tek dimensioni ndërkombëtar, çfarë roli mund të ketë Grupi i Minskut?
Në se shikojmë nga e ardhmja e konfliktit, është qartazi një prej nyjeve qendrore dhe, ndërkohë, më të koklaviturat për t’u zgjidhur. Ai i Grupit të Minskut është dukshëm një mekanizëm i lodhur më parë akoma se joefikas, që megjithatë ofron një format negociiues tashmë i gatshëm, i kolauduar dhe i pajisur me parime për zgjidhjen e konfliktit të miratuara nga palët [të ashtuquajturit Parime të Madridit, shënimi im.]. Dhe, për pasojë, është mekanizëm i vështirë për t’u zëvendësuar, kështu që mbetet pika e detyrueshme e referimit për të gjithë aktorët e përfshirë.
Përtej joefikasitetit të provuar të Grupit të Minskut për t’ua forcuar dorën palëve ndërluftuese lidhur me respektimin e parimeve tashmë të miratuara, mendoj se dobësia e mekanizmit negociiues buron parasëgjithash nga qënia demode e tij. Domethënë po flasim për një format që në formën aktuale të tij është përcaktuar në mesin e viteve ‘90, duke pasqyruar logjika bashkëpunimi dhe konkurrenca forcash në Kaukazin jugor thellësisht të ndryshme nga këto aktuale. Vetë përbërja e Bashkëpresidencës së Grupit [Shtete të Bashkuara, Rusi, Francë. Shënimi im.] ka pak kuptim në skenarin aktual: Shtetet e Bashkuara dhe Franca – në çimpenjim të parët, asnjëherë realisht influentë të dytët – duken gjithnjë e më pak të besueshëm dhe, në çdo rast, sigurisht jo në gjendje të balancojnë peshën e Rusisë, për të cilën tashmë kemi diskutuar. Mendoj se një refektim më i madh ndaj ekulibrave aktualë të forcës dhe influencave rajonale është kusht i domosdoshëm për çfarëdolloj mekanizmi që do përdorej, tash e prapa, në ndërmjetësim.

Për ta mbyllur, si kjo përplasje mund t’i kompromentojë ekulibrat në rajon?
Në termat e rezervave natyrore, rëndësia e zonës së kontestuar midis Armenisë dhe Azerbajxhanit nuk është e tillë sa të mund të spostojë ekuilibrat rajonalë, cilido qoftë fati i saj. Ajo merr rëndësi më shumë në kuadër të konstruksionit kombëtar të ndërluftuesve sesa tjetër, në terma jomaterialë më shumë sesa materialë. Nga ana tjetër, është e vërtetë se konflikti në zhvillim dhe reagimi i aktorëve të jashtëm mund të çojë në një ripozicionim të pjesshëm të tyre në lojën diplomatike dhe strategjike rajonale.
(nga Geopolitica)

Një intervistë me Profesor Carlo Frappi


Përgatiti
ARMIN TIRANA