×

Legjitimiteti dhe Pushteti

Legjitimiteti dhe Pushteti

· 1 · 1951

  • Postime: 148
  • Gjinia: Mashkull
Olsi Baze
ne: 08-10-2004, 21:32:25
LEGJITIMITETI DHE PUSHTETI

Interviste me Dr. Francis Fukuyama

Francis Fukuyama eshte profesor i ekonomise politike nderkombetare ne fakultetin e Studimeve te Avancuara Nderkombetare te Universitetit Johns Hopkins ne Uashington. Ai eshte autor i shume librave, perfshire 'Fundi i historise dhe personaliteti i fundit'. Ne librin e tij te botuar kohet e fundit 'Ndertimi i shteteve: Qeverisja dhe rendi boteror ne shekullin e 21-te', ai trajton fenomenin e deshtimit te shteteve dhe problemet qe kane rezultuar nga ky deshtim si varferia, semundjet, krizat e refugjateve dhe terrorizmi. Dr. Fukuyama bisedoi me Carol Castiel dhe Jaroslaw Anders ne programin 'Press Conference USA'.

Carol Castiel: Ne librin tuaj te mirenjohur, 'Fundi i historise dhe personaliteti i fundit', ju flisni per triumfin e liberalizimit dhe privatizimit, qe zakonisht kane domethenien e zbehjes se rolit te shtetit. Ne librin tuaj me te fundit ju argumentoni se institucionet e forta shteterore kane rendesi kritike ne boten pas 11 shtatorit. Çili eshte kuptimi i ndertimit te shtetit dhe pse eshte kaq i rendesishem ai?

Francis Fukuyama: Mendoj se eshte prirja drejt konfuzionit semantik, kur flitet rreth nje shteti te madh apo nje shteti te fuqishem, sepse per mendimin tim keto terma ne fakt u referohen dy gjerave te ndryshme. Nje menyre per kuptimin e shteteve eshte se sa ambicioze jane ata. A i vene ata rregulla industrise? A perpiqen ata te vene nen mbrojten e tyre njerezit e varfer? A i trasfetojne ata te ardhurat apo kane nje politike industriale? Revolucioni Reagan-Thatcher qe filloi ne vitet 80-te ishte nje reagim kunder shtetit qe perpiqet te kontrolloje gjithcka. Por ka edhe nje dimension tjeter te funksionit te shtetit qe ka te beje me kompetencen qe ushtron ai ne zbatimin e ligjeve te tij. Shteti ideal nuk perpiqet te ushtroje shume autoritet, por eshte mjaft i fuqishem sa te vere ne zbatim rregulla ne disa fusha kyce, sic jane veprimi i ligjit, mbrojtja e prones apo te drejtat e individit.

 Print
 Mail a Copy  
 Comment on this article  
 Subscribe
 Permission to Republish
Jaroslaw Anders: Dr. Fukuyama, ne librin tuaj ju shpreheni se deri tani rezultatet mbi ndertimin e shtetit jane te varfera. A mund ta shpjegoni me gjere kete?

Francis Fukuyama: Une ve ne dukje se pas marrjes se Filipineve ne vitin 1899, Shtetet e Bashkuara jane angazhuar ne 18 apo 20 raste ndertimi te shteteve. Vetem tre prej ketyre vendeve nuk jane pasues te ketij grupi, Japonia, Gjermania dhe Korea e Jugut. Dhe ne nje drejtim te caktuar, ne rastin e ketyre vendeve nuk kemi te bejme me ndertimin e shteteve, me perjashtim te rastit te Korese se Jugut, sepse Germania dhe Japonia kishin qene shtete shume te fuqishme. Une do te thosha se fuqite e huaja, nuk mund te ndertojne institucione te fuqishme, ne qofte se nuk ka elita vendase qe t'a bejne vete kete. 'Tigrat' e suksesshem ne Azine Lindore avancuan me pak ndihme nga jashte, por ata ishin kryesisht te motivuar nga shoqerite e tyre. Ky eshte nje ndryshim themelor mes rikonstruksionit dhe zhvillimit, qe do te thote krijim i institucioneve te reja. Ne mund te bejme rikonstruksione ne Bosnje, ne Kosove dhe ne Timorin Lindor. Por me problematike eshte se si te ndertohet nje shoqeri e forte qe te behet me pas nje demokraci vetvepruese.

Carol Castiel: Dr. Fukuyama, ne librin tuaj ju shkruani se disa perpjekje ne ndertimin e institucioneve ne fakt pengojne zhvillimin e vendeve duke shkaterruar kapacitetin e tyre te mirefillte. Çfare doni te thoni me kete?

Francis Fukuyama: Nje miku im gazetar ne New York Times shkoi per te mbuluar ngjarjet ne Kabul. Ai me tha se shoferi i tij fitonte 10 here me shume se sa nje minister ne qeverine e Afganistanit. Ne periudhen e rindertimit pas konfliktit, eshte tipike te shohesh njerez nga vendet e zhvilluara, nga agjencite shumekombeshe te ndihmave, si Banka Boterore, donatoret, organizatat jo-qeveritare, qe vine me rroga te larta te nivelit boteror dhe me leptop dhe lene jashte perdorimit kapacitetin ekzistues te institucineve vendore. Kur ata largohen, ne forma te ndryshme, shoqeria mbetet me keq nga sa ishte me pare, pasi asaj i mungon baza e perhereshme per te plotesuar nevojat e popullit.

Jaroslaw Anders: Do te doja t'i kthehesha edhe nje here ceshtjeve te Bosnjes dhe Kosoves. Duket se ju sugjeroni se ato kane ngecur ne nje faze te caktuar te procesit dhe nuk mund te shkojne perpara. Ky duket se eshte nje problem me i madh. Ne mund te krijojme varesi te reja, protektorate te reja, apo edhe disa entitete te nje lloji gjysme-kolonial. Ne perspektive kjo nuk duket te jete nje situate e shendoshe. Çfare mekanizmash kemi ne dispozicion per te kapercyer kete ngecje?

Francis Fukuyama: Ne Bosnje, Perfaqesuesi i Larte i Komunitetit Nderkombetar eshte ne fakt nje diktator. Njerezit e kane krahasuar ate me nje mekembes ne Indine britanike. Jo shume kohe me pare ai shkarkoi per arsye te ndryshme nje numer politikanesh te zgjedhur ne forme demokatike. Per mendimin tim ne qofte se komuniteti nderkombetar do ta terhiqte ate, nuk eshte e sigurt se gjendja ne Bosnje nuk do te kthehej ne ate te mesit te viteve 90-te. Do te thosha se nuk ka nje pergjigje te vetme per pyetjen tuaj. Bosnja dhe Kosova kane tensione te brendeshme etnike qe nuk jane zgjidhur ende. Deri sa eksponentet vendas te mos bien dakord per nje zgjidhje politike, terheqja nuk eshte e keshillueshme. Ne Afganistan, nga ana tjeter, po krijohet nje model interesant. Sipas pikpamjes time, Shtetet e Bashkuara shkuan atje me nje plan te thjehste. Shume njerez kane kritikuar administraten se nuk ka vene me shume burime ne dispozicion ne Afganistan. Nuk jam i sigurt nese strategjia amerikane eshte nje menyre jo e mire veprimi, pasi ne fakt ajo ia ngarkon pergjegjesine vete afganeve. Ata duhet t'i gjejne vete zgjidhjet.

Carol Castiel: Dr. Fukuyama, le t'i kthehemi tani Irakut. Nese dikush eshte pro apo kunder pushtimit te udhehequr nga Shtetet e Bashkuara, per mendimin tim ekziston ideja e pergjitheshme se bota nuk mund te lejoje qe Iraku te kthehet ne nje shtet te deshtuar. Si e vleresoni ju perpjekjen e deritanishme te kryesuar nga amerikanet per ndertimin e shteteve?

Francis Fukuyama: Mendoj se te gjithe jane dakord se administrata nuk ishte e pergatitur mire per kete. Ajo filloi te bente planet vetem disa jave para fillimit te luftes dhe hyri ne Irak me shume supozime te gabuara se sa paqesor do te ishte tranzicioni. Ndoshta keshtu ajo humbi nje vit te tere me ndertimin e shtetit. Njerezit duhet te pergatiten shume me mire. Se pari ata duhet te jene te kujdesshem, kur ndermarrin veprime te tilla, por kur merret nje vendim i tille, per te duhen bere pergatitje per nje kohe me te gjate.

Jaroslaw Anders: Iraku duket gjithashtu se eshte ilustrim i diferences se dy pikpamjeve se cfare mund te behet ne ato pjese te botes ku mungon tradita demokratike. Individe entuziaste apo idealiste mendojne se me eliminimin e kesaj pengese demokracia dhe liria do te lulezojne. Pesimistet apo deterministet e kultures thone se disa rajone, disa kultura jane pothuajse te paafta per ta pranuar demokracine. Cila do te ishte balanca mes ketyre dy pikepamjeve?

Francis Fukuyama: Per mendimin tim te dyja keto jane pikpamje te gabuara. Demokracia nuk mund te imponohet me bajonete atje ku do dikush. Kjo eshte nje lloj ideje leniniste. Nga ana tjeter, njerezit qe mendojne si ata zyrtare te Departamentit te Shtetit ne zyren e gjeneral McArthurit ne Japoni, te cilet ishin te bindur se Japonia nuk mund te behej demokraci pas vitit 1945, e kane gabim. Kultura eshte e rendesishme, por kultura ndryshon, ajo evolon. Mendoj se duhen balancuar si determinizmi ashtu edhe vullneti politik per te vleresuar se sa shpejt nje vend mund te ngreje institucionet demokratike.

Carol Castiel: Çfare mund te thoni rreth fenomenit te terrorizmit? Si mund te nxisim ne zhvillimin afat-gjate dhe ne te njejten kohe te luftojme terrorizmin? A nuk e minon terrorzmi kete proces afat-gjate?

Francis Fukuyama: Nje mesim i qarte eshte se ne qofte se nuk ka siguri nuk ka as zhvillim ekonomik. Pse eshte Afrika ne nje gjendje te tille kaotike? Megjithese nuk eshte terrorizmi ai qe i shkakton ato probleme, ne shikojme atje nje mungese te theksuar stabiliteti politik. Ne Kongo dhe ne Ruande vazhdojne luftrat, ne shume vende te tjera ka patur pengesa te pakapercyeshme per cdo lloj zhvillimi ekonomik. Mendoj se kjo eshte dicka qe ndertuesit e shteteve e kuptojne. Sigurmi eshte primar. Ne qofte se mungon siguria, asgje pozitvie nuk mund te vije nga rruget, spitalet, apo cdo e mire tjeter qe vjen nga kotributi civil. Ka disa praktika krijuese per kete problem. Ne Afganistan, ndertuesit e shteteve jane praktikisht ne te njejten njesi me personelin e ushtrise per te garantuar sigurimin e fshatrave nga grupet luftuese dhe per te ofruar sherbimet e nevojshme per ndertimin e shteteve.

Jaroslaw Anders: Dr. Fukuyama, do te doja t'ju pyesja lidhur me nje rajon tjeter te botes, qe eshte Rusia pas-komuniste dhe Evropa Lindore pas-komuniste. Praktika perendimore ne rindertimin social dhe ekonomik atje ka ndjekur dy rregulla te thjeshta: liberalizimin dhe privatizimin. Megjithate ne librin tuaj gjejme nje paralajmerim kunder disa rreziqeve te dickaje qe mund te cilesohet si 'liberalizim i parakohshem'. Per cfare rreziqesh e keni fjalen?

Francis Fukuyama: Ne qofte se nuk kemi institucione te forta shteterore qe te garantoje, ndermjet te tjerash, shtetin juridik, eshte e rrezikeshme qe liberalizimi te behet shpejt. Le te marrim nje shembull privatizimi. Duhet nje kapacitet i konsiderueshem qeveritar per te kryer privatizimin, sepse ne qofte se kjo nuk behet mire, vjen si rezutat shitja e bizneseve tek falsifikatoret ose biznesmenet e korruptuar. Ne nje mase te konsiderueshme kjo ka ndodhor ne Rusi. Atje nuk ka patur nje shtet qe mund te mbante nen kontroll nje proces te paster, transparent e te ndershem te privatizimit te ndermarrjeve shteterore, prandaj edhe nje pjese e madhe e tyre perfundoi ne duart e oligarkeve apo te Mafias. Ky eshte nje nga paradokset e regullave shteterore: Per te liberalizuar ekonomine duhet te ekzistoje nje shet i forte, i afte per ta bere nje gje te tille. Per te patur nje shtet te vogel, duhet patur fillimisht nje shtet i fuqishem.

Carol Castiel: Dr. Fukuyama, ne botimet tuaja ju flisni rreth konceptit te legjitimitetit. Çfare eshte legjitimiteti politik, vecanerisht per sa u perket Shteteve te Bashkuara? Si mund te inkurajoje ai procese te sukseseshme per ndertimin e shteteve?

Francis Fukuyama: Mendoj se legjitimiteti eshte kritik per cdo projekt politik, sepse ne qofte se vendi ne te cilin ti vepron nuk te konsideron si nje prani te ligjeshme, njerezit do te kundershtojne ne cdo forme qe te kene mundesi, duke perfshire edhe perdorimin e dhunes. Une jam i mendimit se ne e kami pare tashme se per shak te 'pronesise' amerikane te pushtimit te Irakut, ai eshte konsideruar me pak i ligjshem se sa pushtimi i nje grupi me te madh vendesh. Legjitimiteti eshte nje koncept i cuditshem. Ai lidhet me parimet themelore te drejtesise. Kur amerikanet shkuan ne Irak, ata thane: 'Ne nuk kemi nevoje qe Kombet e Bashkuara ta miratojne kete, ne po ndihmojme popullin irakian te clirohet nga nje diktature brutale'. Kjo ishte shume e vertete. Por nga ana tjeter, Ayatollah Sestani nuk bisedon me asnjeri tjeter vec nje perfaqesuesi te Kombeve te Bashkuara. Mendoj se ky legjitimitet i mbeshtetur nga disa institucione shumekombeshe eshte shpesh shume i dobishem per ndertimin me sukses te shteteve ne nje periudhe me afat-gjate.

Jaroslaw Anders: Kjo me kujton nje tjeter teme qe ju keni prekur ne nje artikull te botuar ne revisten The National Interest. Duket se ju vini ne pikepyetje aftesine e Amerikes per te qene efektive dhe nje udheheqes i respektuar boteror nderkohe qe vepron unilateralisht. A eshte hegjemonia e Amerikes vetem iluzion?

Francis Fukuyama: Mendoj se kjo hegjemoni eshte plotesisht e qarte ne vetem nje aspekt te pushtetit, qe eshte fuqia ushtarake per te luftuar dhe fituar konfliktet e armatosura konvencionale. Per sa u perket ndertimit te shteteve kjo nuk eshte aq e qarte. Ne aspekte te tjera te pushtetit, si per shembull, per sa i perket aftesise per te krijuar nje imazh legjitimiteti, kjo hegjemoni ka shenuar renie. Amerikanet duhet te mendojne rreth kesaj me shume kujdes. Ata kane aftesine te prekin seriozisht pjese te tjera te botes dhe njerezit e kundershtojne kete, sepse mendojne se nuk mund t'i mbajne pergjegjese Shtetet e Bashkaura. Amerikanet i thone njeri tjetrit se 'ne po e bejme kete per te miren e tyre. Pse duhet ata te ankohen?' Mendoj se pergjigja eshte kjo: ' Mire, por si ta dime ne se kjo eshte me te vetete per te miren tone? Ju e thoni kete, por ne duam ta degjojme nga dikush tjeter'. Kjo eshte nje dileme qe ne duhet ta trajtojme sepse ngandonjehere Shtetet e Bashkuara e kane gabim.

Jaroslaw Anders: Amerikanet kane prirjen te thone: 'Ne po veprojme drejt dhe kjo eshte e mjaftueshme'.

Francis Fukuyama: Pikerisht. Ka raste kur kjo funksionon. Per shembull, Shtetet e Bashkuara i deklaruan botes: 'Ne duam nje Gjermani te bashkuar dhe te lire, te integruar ne NATO', ndersa njerez te tjere ishin teper te rezervuar per kete ceshtje. Edhe evropianet nuk mund t'i kunderviheshin krizes ballkanike me vendosmerine e duhur. Duhej nje udheheqje me e fuqishme. Por kur ne shpenzojme per mbrojtjen aq sa shpenzojne te 16 vendet e tjera te mara sebashku, ne duhet te jemi me te kujdesshem rreth menyres se si e ushtrojme ate fuqi, perndryshe reagimet do te ishin te shumta dhe negative.

Carol Castiel: Dr. Fukuyama, ky eshte nje vit zgjedhjesh presidenciale. Ne shpesh degjojme kritikat qe ju permendet rreth nje praktike me unilaterale te Shteteve te Bashkuara. Por a eshte kjo nje karakteristike e kesaj administrate republikane apo eshte thjesht nje fenomen amerikan? A do te ndryshonte kjo, ne qofte se demokratet do te vinin ne pushtet?

Francis Fukuyama: Mendoj se praktika do te ndryshonte, megjithese administrata e Presidentit Bush pasqyron disa karakteristika thjesht amerikane. Mendoj se ne krahasim me evropianet, me shume amerikane i konsiderojne Kombet e Bashkuara si jo shume legjitime pasi ato nuk jane demokratike. Amerikanet besojne se burimi i legjitimitetit eshte sovraniteti i nje populi demokratik dhe jo disa institucione te medha. Demokratet kane qene te prirur drejt multilateralizmit, prandaj ka mundesi qe nje president demokrat do te mbante marredhenie me te mira me evropianet dhe vende te tjera. Por ka dicka qe quhet 'eksepsion amerikan'. Amerikanet mendojne se institucionet e tyre kane nje rendesi universale. Kjo bindje con ndonjehere ne ngaterrimin e interesave kombetare amerikane dhe interesave me te gjera te njerezimit. Kjo nuk eshte karakteristike as republikane dhe as demokrate. Kjo eshte nje karakteristike amerikane.
« Editimi i fundit: 13-01-2005, 05:08:57 nga Gjumashi »