×

Realizmi Socialist

· 2 · 615

Realizmi Socialist

· 2 · 615

  • Postime: 22189
  • Gjinia: Mashkull
M A X
ne: 24-08-2011, 02:45:13
As u shenjuam dhe as humbëm kohë me Realizmin Socialist

Nga Admirina Peçi | Romeo Çollaku
Marrë nga Gazeta Shqiptare

Romeo Çollaku thotë se ka lindur në qendër të Botës. Unë e besoj. E vështirë të gjej një argument për ta kundërshtuar. Ai thotë se fshati i tij i lindjes duhej të njihej prej gjithë shqiptarëve. Sepse atje, në atë fshat të vogël, mes maleve të jugut, “... u hap një nga shkollat e para shqipe, nga të parat fare. Më saktë, e para shkollë shqipe në një hapësirë që fillon nga Margëlliçi e mbaron në Gjirokastër..”.

Lidhjet e tij me këtë vend janë forta, shpirtërore dhe fizike mbase. Me të e lidhin ëndrrat, ëndrrat e fëmijërisë, që tashmë kanë marrë një kontekst të ri. Dikur e ftonin të largohej, të zbulonte botë të reja, të kapërcente kufij...e tashmë e ftojnë të kthehet, atje, ku harresa e braktisja bëjnë rojë në dyert e mbyllura të Senicës.

Si të gjithë intervistat e këtij cikli, edhe ky rrëfim i Romeo Çollakut është i veçantë. Ata që kanë njohur poezinë, por edhe prozën e tij, do të gjejnë në këtë rrëfim aroma e ngjyresa të njohura... të tjerët do të shtyhen ta kërkojnë letërsinë e këtij shkrimtari, që paskësh lindur mu në qendër të botës e që ne nuk e pskëshim ditur..., që qenkësh rritur mes librave të zgjedhur me sqimë, në një shtëpi ku Shekspiri lexohej edhe nga gjyshi murator...Tek e mbramja, jo më kot ia kanë vënë këtë emër...

Një fëmijë ka këndvështrimin e tij për botën. Të gjithë e dimë se nga ai këndshikim bota është ndryshe ... Ju kujtohet si e konceptonit botën kur ishit fëmijë?

Po, mbaj mend se erdhi një çast që më duhej të perceptoja Botën. Botën, në kuptimin e mirëfilltë. Nuk ishte gjë e lehtë. Ideja e pafundësisë, pafundësisë së hapësirës dhe kohës, më shkaktonte njëfarë habie marramendëse. Detyrohesha, atëherë, të përfytyroja të kundërtën: caqet, skajet. Keq edhe këndej; mendimi se, matanë çdo skaji të mundshëm, duhet të kishte patjetër diçka, habinë marramendëse ma bënte edhe më të papërballueshme. Ndaj, pak nga pak, hoqa dorë dhe kësaj enigme, kuptohet, nuk i kam dhënë ende ndonjë zgjidhje përfundimtare. Thjesht, me kalimin e kohës, u mësova me praninë e saj. Por, ajo ç’e trondit më shumë një fëmijë, them se nuk është pafundësia, por fundi, fundi i jetës psh. Pikërisht kur zëmë e bëhemi të ndërgjegjshëm për këtë, atëherë lidhet nyja e gjallimit. Duhet të ketë qenë dimri i vitit 1978; kaluan, në rrugicën poshtë shtëpisë sonë, një plakë. Pa kapak, sipas ritit ortodoks. Më tërhoqi, ndoshta, vëmendjen, zhurma e shpurës dhe dola e pashë. Ku e shpinin plakën që flinte? Binte borë. Por mbase edhe nuk binte. Mbase, kohë më vonë, përfytyrimi ka ndërhyrë për të bërë ndryshime në dekorin e këtij kujtimi të vjetër.

Ku jeni rritur? Si ishte atëkohë qyteti, apo fshati juaj?

Fëmijërinë e hershme, gjashtë vitet e parë të jetës i kam kaluar në Senicë; ajo është vendlindja ime. Mos më pyet se ku bie Senica. Në qendër të Botës bie. Senicën, atë fshat jashtëzakonisht të vogël, të humbur mes maleve të jugut, duhej ta njihnin gjithë shqiptarët. Atje u hap një nga shkollat e para shqipe, nga të parat fare. Më saktë, e para shkollë shqipe në një hapësirë që fillon nga Margëlliçi e mbaron në Gjirokastër. E hapën vetë banorët, me nismën e tyre dhe nën mbrojtjen e klerit. Shteti, në vitet ’70, e shpalli monument kulture, megjithatë Senica mbeti gjithmonë e veçuar, e harruar. Ëndrra e përhershme e banorëve të saj ishte që t’u shpinte qeveria “xhadenë”. Gjë që nuk ndodhi kurrë, ndaj dhe tani Senica është pothuajse e pabanuar. Do ta kenë mbuluar fiqtë e egër. Nuk e di në qoftë se e ke vënë re, por, në çdo shtëpi të braktisur, mbin nga një fik i egër. Ec e merre vesh sesi e nuhat kjo bimë shkretimin. Do ketë ndonjë shqisë të vetën, me siguri.

Sa ndikoi ai imazh, ato përjetime, ajo lëndë ndjesore në atë që ju do të bënit më vonë letërsinë?

Ngrehina më emblematike e Senicës, në majë të kodrës, ishte kisha. Një kishë e vjetër, me gurë të murrmë, e braktisur atyre viteve. Ngjitesha ndonjëherë atje ditëve të vrenjtura dhe nga porta e hapur soditja, poshtë, çatitë nën shi e mjegull. Ajo pamje më shoqëron gjithë jetën dhe, me një mënyrë apo me një tjetër, nuk harron të shfaqet, herë pas here, në ato çfarë shkruaj.

A ka lënë gjurmë atmosfera e vendit ku u rritët në brumosjen e personalitetit tuaj?

Ka luajtur rol vendimtar. Them se ritmi i poezive, por edhe i prozës sime, ka një përkatësi të vetën gjeografike: vendlindjen time. Domethënë, vendlindja ime – me peisazhin, me tiparet natyrorë, me arkitekturën, me traditën – dhe toni i zërit tim janë e njëjta gjë, por e shprehur nëpërmjet dy “artesh” të ndryshëm. Të paktën, kështu më duket mua, ose, qysh kur gjeta zërin tim, këtë synoj. Pjesën më të madhe të jetës, deri tani, e kam kaluar në vende bregdetarë; në Sarandë, Vlorë, Korfuz, Athinë. Megjithatë, nuk më duket vetja njeri i detit.

Po doktrina, ç’peshë ka? Një fëmijë i brumosur në realizmit socialist që më vonë bëhet shkrimtar...

Çdo lloj ndrydhjeje shkakton komplekse. Dhe komplekset, ngaqë janë bërë pjesë e jona, nuk para i vëmë re tek vetja. Ne, dyzetvjeçarët e sotëm, në krahasim me më të mëdhenjtë në moshë, e patëm ndjerë, pa dyshim, më pak klimën mbytëse të asaj kohe. Pavarësisht se patëm lexuar plot libra të realizmit socialist, them se i kemi shpëtuar vragës së tij. Shikoj tani sesi disa shkrimtarë të një-dy brezave paraardhës kanë, pas viteve ’90, një prirje të theksuar e të qëllimshme për të thyer tabú; tabú, kryesisht, shoqërore, që pak lidhje kanë me formën. Kjo, më duket, është njëfarë revolte ndaj kohës së humbur padrejtësisht. Ne, për fat, as u shenjuam dhe as humbëm kohë.

A ka ndikuar dikush, si një udhëheqës në rrugën tuaj drejt letërsisë?

Nuk mbaj mend të më ketë thënë njeri shkruaj kështu apo shkruaj ashtu, jam krejtësisht autodidakt. Mësuesit i kam zgjedhur vetë, i kam gjetur rrugës.

A kishit ëndrra të mëdha? Si ishin këto ëndrra? Guximtare, të rrezikshme, apo të fshehta e të heshtura....?

Ëndrra sa të duash, ëndërrime, si gjithë fëmijët. Nuk më kujtohet ç’ëndërroja, më kujtohet vetëm zhurma e shiut mbi çati ose kënga e gjinkallave nëpër ullinj. Ëndërroja të iknim nga Senica, më dukej shumë e vogël për mua. Dhe ngjante ëndërr e parealizueshme. Tani ëndërroj të kthehem. Dhe është tmerrësisht e parealizueshme.

Raporti me familjen... lidhja më e ngushtë... Ç’vend ka zënë ajo në veprën tuaj?

Mua, në njëfarë mënyre, më shtyu drejt letërsisë familja. U rrita mes librash. Të gjithë lexonim. Sidomos im atë. Por lexonte vetëm letërsi të mirë klasike ama, asnjëherë libra propagande. Madje edhe një gjyshi im, murator, me pak klasë shkollë, lexonte Shekspirnë. Ai e di sa herë do ta ketë lexuar “Hamletin”. Patjetër që e ka mësuar përmendsh. Në një mjedis të tillë, ishte e pamundur që të mbeteshim të gjithë lexues. Ndaj, nëse librat e mi kanë ndonjë vlerë jo vetëm për mua, kjo i detyrohet së tepërmi familjes sime.

Si do ta përshkruanit sot varfërinë e asaj epoke? Cili ishte ushqimi juaj shpirtëror?

Nuk më ka lënë ndonjë mbresë kush e di se çfarë. Qysh fëmijë, por edhe tani, nuk kam lakmuar trofe materialë, nuk më ka bërë shumë përshtypje lënda. Natyrisht, ka patur çaste në jetën time, që, për këtë shpërfillje, lënda është hakmarrë ndaj meje. Megjithatë, nuk ka arritur të më mposhtë.. Sa për atë periudhë të një varfërie të përgjithshme, prindërit e mi ishin dhe kanë mbetur njerëz me shije. Me të ardhurat modeste të tyre, ditën të na krijonin, dy vëllezërve të mi dhe mua, një jetë komode. Im atë kishte bërë një bibliotekë mjaft të pasur; në shtëpinë tonë kishte hyrë thuajse gjithë seria e letërsisë së huaj, që botohej nga “Naim Frashëri”. Natyra dhe këta libra përbënin, kryesisht, ushqimin tim shpirtëror.

Kur shkruanit?

Shkruaja mbrëmjeve, ngaqë mbasditeve nuk kisha kohë: luaja futboll. Kur isha i vogël fare, nën ndikimin e revistave “Fatosi” e “Pioneri”, bëja tregime me figura. Prindërit e mi janë ekonomistë dhe tregimet i bëja në blloqet e llogarisë, duke ua ndarë faqet e bardha në kuadratë. Më vonë, kur fillova të shkruaja vjersha, i shkruaja jo në fletore me vija, por në fletore katrore, siç u thoshim, në fletore aritmetike, ngaqë më ndihmonin, me sa duket, të ruaja masën.

A besonit ne ato çka shkruanit?

Gjithmonë kam shkruar përjetime të miat, asnjëherë për gjëra “të huaja”, për të bërë përshtypje.

A ju frikësonte ndonjë gjë...?

Them se dituria, më tepër se fryt i kureshtjes, është i frikës. Ose kureshtja dhe frika nuk janë krejt pa lidhje me njëra-tjetrën. Unë frikën e kam ndjellë, kam luajtur me të. Dhe, kur shkruan, nuk i bëhet ndryshe. Kush vendos të merret me gjuhën, t’i përkushtohet me të vërtetë asaj, trazon ujërat e fjetur të ndërgjegjes, zgjon përbindshat. Megjithatë, nuk bëhet fjalë për ndonjë frikë të madhe, të papërballueshme. Gjithë fobitë burojnë nga një pikë, nga ideja e së përkohshmes, me të cilën, dalëngadalë, jemi të detyruar të pajtohemi.

A gjetët përkrahje në shkrimet e para?

Kur nuk isha i sigurt nëse kishin ndonjëfarë vlere letrat që nxija, nuk njoha ndonjë përkrahje prej “kolegëve”, siç themi, më të vjetër. Diku nga fundi i viteve ‘80, në mos gaboj, u organizua në Korçë një si punë konference kombëtare e shkrimtarëve të rinj. Nga Saranda nuk më zgjodhën mua të shkoja. Gjersa nuk e paskam harruar ende, duhet të jem mërzitur ca atëherë.

A jeni penduar për diçka që keni shkruar?

Jam penduar për disa gjëra që nuk i kam shkruar deri në fund dhe i kam botuar të pambaruara; vargje, fjali, ndonjë vjershë nga dy përmbledhjet e para me poezi.

Kontribut apo... Çfarë cilësori do t’u vinit shkrimeve të para?

Po, ndihmesë që iu dha këtij që jam sot. Stad, nga duhej të kaloja, përderisa nuk isha një Rimbaud.

A i kujtoni sot miqtë e fëmijërisë? Janë te njohur, sot, si ju? Çfarë konfidonit me ta?

Nuk i kam harruar ndonjëherë, megjithëse tani, për fajin tim më tepër, takohemi rrallë e për mall. E ç’rëndësi ka njohja? Rëndësi ka që edhe ata i kushtojnë po aq përkujdesje e vëmendje punës së tyre, sa unë vargjeve e rreshtave që shkruaj. Unë mund të rri të dëgjoj me orë të tëra një gjellëbërës, fjala vjen, të përkushtuar, kur rrëfen të fshehtat dhe peripecitë e zanatit të tij. Më duket sikur flet për letërsi.

Ç’koncept kishit atëherë për miqësinë dhe ç’koncept keni sot?

Të njëjtin koncept. Kam patur edhe fatin të kem shokë të mirë e nuk kam humbur ndonjë deri më sot.

A e lidhni lumturinë me fëmijërinë tuaj? Nëse jo me ç’ndjenja e lidhni atë periudhë të jetës...

Mbase me lumturinë që të fal ndjesia e zbulimit të botës.

A humbet lumturia gjatë rrugës së jetës?

Humbet, rishfaqet në një trajtë tjetër. Varet edhe si ta sjell jeta. Por njerëz të lumtur janë ata, të cilët, pa mund, kanë arritur të ruajnë po atë buzëqeshje që kishin në fëmijëri.

Çfarë ka mbetur sot, brenda jush, nga fëmija i dikurshëm? Ju mungon?

Siç duket, më mungon, pasi, ngado që vete, sa herë dal nga çimentopoli ku jetoj, kërkoj fëmijërinë, vise të ngjashëm me vendlindjen time. Kërkoj mure të vjetër, sipër të cilëve ka mbirë bari. Kërkoj dyer e dritare të mbufatura, të çngjyrosura. Kalldrëme, qemerë, kisha të braktisura. Edhe në ballkonin e shtëpisë sime, nuk e kam patur të vështirë të sajoj një Senicë të vogël: me dy-tri gurë dhe me saksi borziloku, mendre, dhjozme.

Fëmijët tuaj sot. A ka vend për krahasime?

Fëmijët e mi mirë se të vijnë. Do t’i pres dhe unë, ashtu si im atë mua, me një bibliotekë të pasur.

____________

Poezi nga Romeo Çollaku

PELEGRIN MEDITON MBI POEZINË

[Në vitin 1141 u themelua në manastirin e La Trappe, në Normandi, një urdhër i ri murgjish katolikë, që dallohej për rregullat tejet të rrepta, ndër të cilët edhe qëndrimi në heshtje.]

Poeti lind si gjithë njerëzit e tjerë.
Poetët modernë lindin zakonisht në maternitete,
çka nuk ndodhte gjithnjë me poetët bukolikë të romantizmit
dhe aq më pak me lirikët e lashtë.

Poeti e kalon fëmijërinë siç e kalojnë gjithë të tjerët:
i tërheq vëmendjen lëvizja e natyrës,
në pranverë i vagëllon xhamat me frymë,
në vjeshtë i fshin dhe sodit diçka nga kujtesa e tij e ardhshme.

Poeti dashurohet si shumica e njerëzve:
e shpreh dashurinë gojarisht, nuk shkruan letra,
ngaqë fjala e shkruar ngjall përherë mëdyshje
ose ngaqë, si çdo hajdut, nuk do të lërë gjurmë.
Poeti i dashuruar brymën e xhamave nuk e fshin të gjithën.

Por, një ditë, një mbrëmje zakonisht,
një mbrëmje andej nga fundi i vjeshtës,
(pavarësisht në u shpërblye a u zhgënjye nga dashuria)
largohet nga dritarja, hap portën
dhe e fton oborrin të hyjë brenda.

Dhe oborri nuk ia prish, hyn brenda.
Qysh nga ky çast ka filluar dimri
(këtë poeti e kupton më vonë,
e vuan pa rrugëdalje).

Atëherë, ai vendos një letër të bardhë mbi tryezë
dhe qëndron para saj.
Qëndron para saj i menduar.
Vite me radhë qëndron para letrës së bardhë.
Qëndron gjithë jetën.

ZOTI WILLIAM LING, 4 KORRIK 1954, ORA 18.47, BERNE

[William Ling ishte gjyqtari i ndeshjes finale të Kupës së Botës në futboll, ndeshje që u zhvillua në kryeqytetin zvicerian, midis skuadrave të R.F.GJ. e Hungarisë dhe, pas 90 minutash dramatike, përfundoi me fitoren e së parës.]

A i doli vallë fjala atij profetit tonë të zemëruar
që, pasi puliti sytë, pasi kafshoi buzën
dhe mjekrës pasi i dha paksa djathtas, tha dikur
se qesh mirë kush qesh i fundit?

Në fund askush nuk qesh,
në fund të gjithë qajnë;
edhe të humburit qajnë,
edhe fitimtarët qajnë.
Vetëm zoti William Ling,
ai që hodhi shortin në fillim,
qëndron tani në qendër të rrethit
dhe, tek sheh futbollistët nëpër djersë e lot,
merr frymë i lehtësuar, si ndonjë kapitalist,
më saktë prodhues kripe,
që nuk i ecin punët keq.

Sheh njerëzit mbi bar dhe «Gjithë këta lot»,
thotë me vete, «gjithë këto djersë, përse?
Si s’e morët vesh se ishte veç një lojë».

SA HERË

[Më 25 shkurt 2009, një Boeing 737-800, që kryente linjën Konstandinopojë – Amsterdam, u shkatërrua tre kilometra larg aeroportit ndërkombëtar të kryeqytetit hollandez.]

Pak çaste para se të mbyllin sytë,
viktimat e aksidenteve ajrorë,
agjentë shoqërish shumëkombëshe, me karrierë në ngjitje,
punonjës të zgjedhur bankash me filiale anembanë Europës
apo pjesëtarë të ndonjë trupe teatrore,
përkthyese të bukura dhe manazherë ambiciozë,
bjelloruse me taka të larta dhe japonezë me video camera,
biznesmenë, gazetarë, sportistë të suksesshëm,
pak çaste para se të mbyllin sytë,
një fushë të pamatë shohin papritur,
disa radhë të rregullta pemësh nëpër mjegull,
nëpër mjegull, matanë, dy-tri kodra të gjelbëruara..

Visorja që kaq kohë kishin kërkuar, shpaloset para tyre
vetëm pak çaste para se të mbyllin sytë.

Sa e sa herë, kapitur nga zhurma dhe vramendjet,
nervozuar për orët e humbura mes trafikut të mesditës,
zhgënjyer nga kursi i euros, dollarit, stërlinës angleze,
djersitur nga frika e ca sëmundjeve që shfaqen përherë e më dendur,
mes kafeve të njëpasnjëshme dhe shtëllungave të duhanit nëpër korridore të gjatë
apo nëpër shtrete, netëve të pagjuma,
nëpër stacione trenash, stacione autobusash me emërtesa vitaminash,
nëpër hotele të huaj mbrëmjeve dimërore,
sa herë, porse pavendosmërisht, kishin menduar
ta braktisnin qytetin një herë e mirë, pa kthim,
dhe në një visore si kjo të kalonin gjithë jetën.

NË VEND TË SHUMËPIKËSHIT

1. E kam gjetur mënyrën,
por s’kam gjë për të thënë.

2. Zakonisht, kur mbi një letër
shkruajmë një fjalë të vetme,
përjashtojmë gjithë të tjerat.

3. Vetëm letra e bardhë
mund t’i thotë të gjitha.

4. Vjen deti dhe fshin
gjurmët e cekëta në ranishtë;
lëmon të thellat.

Poezia shkruhet me gomë.

5. Duke kërkuar, për ty,
më të bukurën e luleve,
druhem mos të le duarbosh.

6. Nuk mund të shkruash një poezi,
një poezi të mirë dua të them,
pa u thelluar më parë
mbi pambarimin.

7. Në u thellofsh mbi pambarimin
do të kuptosh se
si poezia e dobët
ashtu edhe ajo e mirë
janë, për të, e njëjta gjë.
E njëjta asgjë, më saktë.

8. Kronikë e zezë mbi të bardhë:
Çdo fjalë është heshtje
e mbetur në tentativë.

 

Marrë nga Milosao
  • M'pelqe
    Kot fare
    Super