×

Debati mbi Identitetin e Shqiptareve mes Qoses dhe Kadarese!

Debati mbi Identitetin e Shqiptareve mes Qoses dhe Kadarese!

· 264 · 23748

  • Postime: 27110
  • Gjinia: Mashkull
Berni
ne: 17-05-2006, 10:07:18
Flasin Hisorian,Profesora e Analiste te ndryshëm për gazetentiranaobserv er.

1.Dy Big-ët (gjigantet) e letrave shqipe kanë nisur një debat kohët e fundit pas botimit "Identiteti evropian i shqiptarëve". Ne gazeten "shqip" Rexhep Qosja ka kundërshtuar Ismail Kadarenë, duke thënë që s'është dakord me identifikimin e identitetit të
shqiptarëve nga Kadareja, si të krishterë. çfarë mendimi keni ju për këtë polemikë?


2. Si e gjykoni ju pozicionimin e Kadaresë, se identiteti i Shqipërisë është lidhur me krishtërimin, pra me Përëndimin dhe si e gjykoni ju qëndrimin e Qosjes, që thotë se Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike?
3. A mendoni se kjo polemikë e dëmton imazhin e shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare?


................... .......

Pëllumb Xhufi
Profesor doktor, historian, diplomat


1-2. Ajo që do të prisja më së shumti në një debat të tillë, do të ishte që ai të zhvillohej sa më larg ideve, si ato të Samuel Huntington-it, autorit të teorisë së mbrapshtë të "përplasjes së qytetërimeve", që për dikë është kthyer në ideologjinë e ditëve tona. Më duket se në një farë masë edhe Kadare është bërë pre e ideve të tilla, ndaj më duket se në shkrimet e tij të fundit shquhet një lloj kompleksi, kur me një pasion qëllimmirë përpiqet të zbulojë rrënjët kristiane të shqiptareve dhe, mundësisht, të mbulojë ndonjë rrënjë tjetër, "që s'është në modë" sot. Kujtoj se përpjekje të ngjashme për zbulime e rizbulime identitetesh po bëhen sot edhe në ndonjë vend ultra-katolik të Evropës, si në Itali, ku dikush përpiqet të krijojë një identitet të ri, atë të "popullit padan", duke zbuluar "rrënjët pagane" e duke mbuluar ato të krishtera. Sigurisht, në këtë rast të fundit, frymëzimi ideologjik nuk vjen aq nga Huntingtoni, sa nga vetë Hitleri dhe ideologët e tij nazistë, që luftuan aq shumë për të montuar dhe ekzaltuar "racën ariane", qoftë edhe duke ringjallur ritet e simbolet pagane në dëm të simboleve e të riteve të krishtera.
Për sa i përket shqiptarëve, ata duhen pranuar ashtu siç paraqiten sot pas një rrugëtimi historik të stërgjatë. Në kuptimin fetar ata janë të ndarë mes myslimanëve, kristianëve ortodoksë e kristianëve katolikë. Por thellë-thellë, në brendësi të çdonjërit prej këtyre besimeve ka një thelb të fuqishëm e të përbashkët burimor, që vjen nga kohët pagane. Kjo është arsyeja përse edhe në kohët kur ende s'kishte lindur feja e "shqiptarisë", shqiptarët e çdo besimi ndjeheshin të afërt me njëri-tjetrin. Mu për shkak të këtij thelbi para-kristian e para-islam, ata kanë refuzuar besimet "zyrtare" e dogmatike dhe kanë qenë të prirur të përqafojnë manifestimet liberale e centrifugale të besimit, siç ishin lëvizjet fetare heretike: kështu shpjegohet përhapja që në fillimet e tyre e urdhrave të krishterë të benediktinëve (shek. V-VI), apo të françeskanëve (qysh në shek. XIII), urdhra që lindën pikërisht si reagim kritik ndaj fesë së konstituuar (zyrtare). E njëjta gjë vlen për fenë islame, ku bektashizmi dhe sekte të tjera, të konsideruara armike nga feja zyrtare, gjetën një përhapje befasuese. Kjo specifikë e besimit shqiptar, i lidhur me traditën e stërlashtë pagane, bëri që në kohën e krijimit të shteteve kombe (shek. XIX), intelektualët shqiptarë të përfundonin krejt natyrshëm në gati-krijimin e një feje të re, të "shqiptarizmit", që në terma më konkretë mund të konsiderohet një ideologji, një formë ateizmi i përqafuar në mënyrë vullnetare nga mendjet më të ndritura të kohës, në emër të kapërcimit të atyre pengesave, që besimet fetare pashmangërisht vinin mes shqiptarëve.
Pra, të thuash se shqiptarët kanë një identitet të krishterë, i bën dhunë realitetit, pasi mes tyre ka sa të krishterë, aq edhe myslimanë, pa harruar masën e madhe të mos-besimtarëve (ateistëve). Por duke pranuar këtë, duhet shtuar gjithashtu se shqiptarët janë gjithsesi besimtarë sui generis, larg fanatizmit e besimit dogmatik, të lidhur me besime, rite e praktika fetare të stërlashta, që përfaqësojnë lidhjen traversale që bashkon të gjitha besimet fetare në Shqipëri. Mua më duket se Prof. Qosja e njeh thellë dhe e respekton këtë realitet, duke paralajmëruar me kurajë e përgjegjësi atdhetare edhe për risqet që bart me vete injorimi apo deformimi i tij. Në të kundërtën, injorimi i këtij realiteti apo thirrjet implicite për "konvertim kolektiv", vetëm se helmojnë marrëdhëniet e shkëlqyera ndërfetare mes shqiptarëve, mprehin instiktin e vetëmbrojtjes ndaj tentativave për një proselitizëm të sforcuar, që shpeshherë nxiten nga klerikët e huaj, që tashmë kanë shtënë në dorë institucionet tona fetare. Reagimet disproporcionale ndaj ngritjes së kryqeve, kishave apo xhamive në vende të dukshme e të konsideruara të të gjithëve, janë një sinjal alarmi për ndjenja e sensibilitete të lënduara, që nuk na lejohet t'i neglizhojmë. Aq më pak na lejohet t'i acarojmë, duke ndërhyrë brutalisht në raportet mes feve, që janë formuar e harmonizuar historikisht.

3. Nuk mendoj aspak kështu. Insistoj të nënvizoj qëllimin e mirë, patriotizmin që e frymëzon shkrimtarin tonë të madh Ismail Kadare në ekzaltimin e identitetit kristian të shqiptarëve. Unë gjykoj, gjithsesi, se arsyetimet e tij përputhen vetëm pjesërisht me të vërtetën. Pavarësisht qëllimit të mirë, në një farë kuptimi ato mund të kontribuojnë për të na larguar nga realiteti, për të na rënduar me komplekse të paqena, si ai i komponentit mysliman të qenies sonë, e në fund të fundit, rrezikojnë të na orientojnë drejt objektivave të rremë, siç mund të ishin ato për t'i futur shqiptarët në një "purgator" shpirtëror e kulturor, për të merituar kështu Evropën, të konceptuar gabimisht si një klub të krishterë. Kujtoj këtu se ideologu i "ndarjes së qytetërimeve", S. Huntington, edhe kështu, me fytyrë e përulësi kristiane, nuk do të na pranonte ne shqiptarëve në familjen evropiane. Sepse në shkrimet e veta ai i ka përcaktuar shprehimisht shqiptarët si një popull që nuk përputhet (incompatible) me kulturën dhe principet e jetës evropiane. Për fat të mirë Evropa, ajo e vërteta, nuk bazohet në skema e paragjykime si ato të Huntingtonit, nuk e sheh si një pengesë faktin që boshnjakët i përkasin fesë myslimane, apo që shqiptarët praktikojnë fe të ndryshme. Kjo qenia jonë fetare e shumëfishtë, përveç kuriozitetit e simpatisë, nuk krijon ndonjë ndjenjë tjetër tek evropianët e vërtetë. Futja jonë në Evropë, prandaj, kushtëzohet nga faktorë të tjerë, që s'kanë të bëjnë me besimin fetar.

................... ..........

Eduard Zaloshnja
Analist


1. Mendoj se sprova e Kadaresë, po të dërgohej për botim në një revistë serioze shkencore, nuk do e kalonte dot provën e filtrit rigoroz të recensimit. Ajo ishte më tepër një esse gjysmë letrare, në të cilën autori, duke përdorur disa fakte historike, por pa i ezauruar tërësisht ato, ndërtonte një model të identitetit shqiptar që më tepër përfaqëson dëshirat e tij se sa realitetin. Nga ana tjetër, Qosja e analizoi sprovën e Kadaresë bash sikur të ishte një studim shkencor i mirëfilltë. Për më tepër, ai e personalizoi kritikën tej kufijve që në mendjen e lexuesit të thjeshtë ekziston për polemikat midis penave të nivelit të tij dhe të "kundërshtarit" të vet.

2. Personalisht, edhe pse nuk besoj në origjinën hyjnore të Jezu Krishtit, jam partizan i idesë së Kadaresë se ne shqiptarët duhet të kthehemi në rrënjët e krishtera. Është kjo arsyeja që vajzat e mija i kam pagëzuar në kishën Katolike (kur të jenë në moshë madhore ato do zgjedhin vetë në se duan t'i besojnë mësimet e saj). Nga konstatime personale, kam vënë re shumë gjëra të përbashkëta tek miq të mi ballkanas (turq, grekë, bullgarë, etj.). Sa e sa herë më ka qëlluar t'u them atyre se aksh zakon apo aksh preferencë kulinare apo muzikore të tyren e kemi edhe ne shqiptarët! Dhe kur i kam thënë këto fjalë, ata më janë përgjigjur: Mos harro se kemi jetuar bashkë për pothuaj 500 vjet në të njëjtën perandori.
Parë më gjerë, realiteti na tregon se tek shumë shqiptarë, sidomos tek ata që jetojnë në Maqedoni e Kosovë, ku feja myslimane u inkurajua nga regjimi jugosllav, ndikimi i kulturës islamike është akoma i fortë.

3. Kadareja është ai që është falë kryeveprave letrare që ka shkruar, e jo për publicistikën e tij. Mendoj se ai do mbetet në panteonin e letërsisë shqiptare si pena më e madhe e të gjitha kohërave, pavarësisht nga kritikat e Qoses rreth sprovës së tij të fundit. Shumica dërrmuese e lexuesve shqiptarëve dhe jo shqiptarë që kanë lexuar Kadarenë besoj se ia falin atij sprova në të cilat arti dominon mbi faktet. E njëjta gjë nuk do të ishte e vërtetë në qoftë se Kadareja do kishte qenë një mendimtar i shquar, e jo një shkrimtar i shquar.

................... ..........

Alfred Peza
Kryeredaktor i gazetës "SHQIP"


1. Më vjen mirë që në sajë të qytetarisë profesionale të drejtuesve të gazetës suaj, ky debat i nisur fillimisht në faqet e gazetës "Shekulli" me sprovën e Ismail Kadaresë "Identiteti evropian i shqiptarëve", që u vijua me polemikën e akademikut kosovar, Rexhep Qosja, në faqet e gazetës "Shqip" që unë drejtoj, tani po gjen vend edhe në gazetën "Tirana Observer". E them këtë sepse rrallë ka ndodhur në këto 15 vjet të shtypit të lirë në Shqipëri, që debate të tilla të eksportohen nga një media tek tjera, për t'u bërë pronë e lexuesve të të gjitha gazetave. Ky debat sigurisht e meriton të vazhdojë e të thellohet jo vetëm nga mediat, por edhe nga të gjithë ata që mund të kontribuojnë rreth njërës prej çështjeve, ndoshta më të rëndësishme për shqiptarët në periudhën post-ideologjike që po kalon rajoni ynë. Pra, për atë që edhe kanë polemizuar mes tyre, dy kolosët e fjalës dhe letrave shqipe, Ismail Kadare dhe Rexhep Qosja. Sepse shqiptarët tashmë ndodhen në udhëkryqin e zgjidhjes jo vetëm të padrejtësive të së kaluarës, por edhe në momentin e përcaktimit të së ardhmes së saj. Ky debat dhe kjo polemikë, nuk ka të bëjë edhe aq shumë me të sotmen, sesa me të ardhmen pas disa dekadash a një shekulli e më shumë të shqiptarëve, në epokën e re të globalizmit ku ka hyrë shoqëria njerëzore sot.

2. Shqiptarët janë këta që janë, me të mirat dhe të këqijat e tyre, me kulturën, doket, fetë e zakonet e tyre, me pasuritë jo vetëm ekonomike e varfëritë tona. Që të evoluojnë, ato duhet të rrjedhin shumë ujëra, e duhet të ndikojnë shumë faktorë brenda dhe jashtë shqiptar. Ne njerëzit e vdekshëm të kësaj toke, vetëm se mund të ndikojmë për t'i përshpejtuar apo frenuar këto procese. Ne jemi aq myslimanë, të krishterë, ortodoksë, bektashinj apo ateistë sa ç'ndjehet në vetvete çdo qytetar në trojet shqiptare. Feja në një pjesë të mirë të botës është një ndër elementet përcaktues i identitetit të një kombi, apo për të gjykuar se kujt qytetërimi ai i përket. Duam apo s'duam ne, ne jemi qytetarë të kontinentit evropian, e për rrjedhojë gjithë shqiptarët janë evropianë. Shqiptarët, ndoshta më shumë të Shqipërisë, për shkaqe nga më të ndryshmet historike, regjimeve që na kanë qeverisur, etj., etj., nuk është se janë aq të lidhur me fenë. Por duam apo s'duam ne, organizma të tillë si Bashkimi Evropian dhe NATO, ku shqiptarët aq shumë duan të integrohen, kanë një përceptim ndryshe, ndoshta nga ne, për çështjen raporteve mes fesë së vendeve që ata kërkojnë të ftojnë në gjirin e tyre. Shembulli i Turqisë në këtë drejtim, nuk duhet nënvleftësuar. Megjithatë, çdo vend i shton Evropës së Bashkuar një vlerë specifike të saj. Ne nuk kemi besoj një vlerë më të madhe për t'i ofruar asaj, sesa atë që ajo nuk e ka: harmoninë tonë mes të gjitha besimeve fetare. Për ata që duan që të përcaktohemi për t'u dukur doemos të "veshur me atë petk fetar" që është i "modës" për Përëndimin, si një vend i krishterë, kjo i ngjan asaj fjalës së urtë popullore se "do të bëhen kumbullat sivjet se na hahen ne". Ndërsa Arbën Xhaferri, ndoshta ka gjetur formulimin më të goditur, kur ka thënë se "Shqipëria nuk arrin të lirohet nga nevoja për çdo lloj diktaturë. Tashmë ajo është e pushtuar nga diktatura e moderacionit".

3. Aspak. Përkundrazi. Mendoj se veprën dhe atë çfarë Ismail Kadare përfaqëson për letërsinë shqipe dhe atë botërore, nuk mund t'ia dëmtojë një polemikë e tillë me Rexhep Qosen, sado që edhe këta dy mendimtarë të mëdhenj, nuk i kanë shpëtuar në këtë rast "tundimit" për të përfshirë brenda një debati për një çështje kaq madhore siç është ky për identitetin shqiptar, "mëritë" personale për njëri-tjetrin. Megjithatë, edhe gjenitë janë njerëz prej mishi e gjaku dhe kështu që pak kohë më vonë këto gjëra të vogla do t'i zërë pluhuri i harresës. Ajo që do mbetet, do të jenë dy esse-të e tyre të mrekullueshme që na dhanë për këtë çështje. Ndaj, ne nuk na mbetet gjë tjetër, veçse t'i studiojmë me laps në dorë e të reflektojmë mbi to. E si gjithnjë në të tilla raste, do të jetë koha "gjykatësi" më i mirë për të vërtetuar se kush kishte të drejtë. Kam ndjesinë, aspak për oportunitet, se sipas mënyrës së tyre, edhe shkrimtari Kadare edhe kritiku Qosja, kanë të drejtë. Me ndryshimin, se i pari, duket se ka zgjedhur mënyrën dëshirore në përcaktimet e tij për identitetin e shqiptarëve, ndërsa, i dyti, atë dëftore.

................... ..........

Sadik Bejko
Studiues, pedagog ne Universitetin e Tiranës


1. Së pari, për "dy të mëdhenjtë e letrave shqipe". Kadareja ka qenë dhe mbetet "banor" i lagjes së shkrimtarëve më të mëdhenj botërorë të gjallë deri më sot. Ka "biznesin" e tij të librit në Evropë, banesën e tij atje, jep leksione në universitetet më të mëdha të Evropës dhe Amerikës, ka marrë çmimet më të mëdha letrare të pothuaj gjithë shteteve kryesore evropiane.
Rexhep Qosja deri më 1980 përfundoi veprën e tij si studiuesi më i përkryer i drejtimit sociologjik të letërsisë. Shkolla e re që studion literaritetin (letrarësinë) jo sociologjinë e letërsisë e nxorri atë nga fusha e tij e studiuesit të letërsisë dhe, pas kësaj, është marrë me politikë, politologji, kulturologji, publicistikë etj. Shkurt, është intelektual i shkollës së vjetër. Unë e kam studiuar atë dhe e çmoj për sa ka dhënë.
Nuk është e saktë ajo që Kadareja është për një identitet të krishterë të shqiptarëve. Esse-ja e Kadaresë mbi identitetin, ndër të tjera është dhe kundër disa tezave të Qoses që e përçajnë mespërmes qytetërimin shqiptar: "Shqiptarët u takojnë dy qytetërimeve, qytetërimit përëndimor dhe qytetërimit lindor" (Rexhep Qosja, gazeta "Korrieri", 19 shkurt, faqe 16). Kadareja ka mendimin se ka një dhe vetëm një identitet shqiptar, pavarësisht përbërësve fetar brenda tij. Se bota na njeh e na pranon si të tillë. Ajo na ka ndihmuar me bukë më 1992, me ushtarë më 1997, ka sulmuar një shtet të krishterë për të mbrojtur Kosovën, kryesisht myslimanë, më 1999. Ismail Kadareja nuk është islamofob siç akuzohet. Përkundrazi. Veç të tjerash, në esse-në për Danten, ai e "qorton" poetin e madh fiorentin që profetin Muhamed e zbret në "Ferr". Nuk mund ta quash atë islamofob se shprehet me rezerva ndaj letërsisë së bejtexhinjve për orientalizmin në frymë, në gjuhë dhe për poetizimin e pedofilisë prej kësaj poezie. Po ashtu, nuk mund ta quash Kadarenë të identifikuar me krishtërimin dhe kundër myslimanizmit, se merr në mbrojtje Nënë Terezën dhe letërsinë shqipe të qarkut katolik. Esse-ja e Kadaresë duhet lexuar në tezat e saj kryesore dhe jo të kapesh nga bishti për të ngritur akuza për gjëra që nuk janë brenda saj.

2. Rexhep Qosja i mëshon fort asaj që shqiptarët në dy të tretat janë myslimanë, madje mendon se Shqipëria mund të realizojë sintezën e dy qytetërimeve, të Lindjes me Përëndimin, se kultura jonë shpirtërore dhe materiale është me një përbërës të fortë të orientalizmit.
Gjithë Ballkani e ka një përbërës të tillë oriental. Shtetet e tjera në mos ca më shumë se sa ne. Kjo kulturë ballkanike me mite, me fantazma udhëheqësish të së kaluarës, me inate përvëluese ndaj njëri-tjetrit, i ka trashëguar këto nga helmi i despotizmit oriental që kaloi nga Bizanti te pallati i Sulltanit e mandej në Moskë (Robet Kapllan). Komunistët bizantinë të Ballkanit, (të Shqipërisë, të Serbisë, të Greqisë etj.), shikonin te Moska, te trashëgimtarja e Bizantit, një atdhe të dytë (babanë Stalin, babanë Lenin). Ndër ne Haxhi Qamili ka kërkuar babën sulltan. Mbas tij, në emër të përbërësit kulturor islam, po ngrihet Rexhep Qosja të na sintetizojë me babën e vjetër.
Sintezën e orientit me botën latine dhe helenike e bëri Bizanti, nuk ka mbetur ta bëjë ndonjë tjetër. Atë e kemi ende këtu. Tipare orientale ka Janina, Athina e vjetër, Shkupi, Budva, Ulqini, lagjet "Mangalem", "Kala" dhe "Goricë" të Beratit etj. Frymë orientale kanë muzika e Haxhidhaqit dhe e Teodoraqit në Greqi, e Bregoviçit, filmat e Kushturicës dhe veprat e shumë artistëve të tjerë. Edhe cezaropapizmi, teokracia në pushtet, para se ta shpikte islami e ka vendlindjen në Bizant, pastaj shkoi dhe te cezaropapizmi komunist i Moskës. Rexhep Qosja është i vonuar disa shekuj për të bërë sinteza të tilla që kanë mbaruar e janë rinovuar për së dyti e për së katërti në Ballkan.

3. Kësaj pyetjeje i jam përgjigjur që në paragrafin e parë. Kadareja shtjellon në ditët tona tezat e rilindasve tanë, të Naimit, të Pashko Vasës, të Nolit, të Konicës mbi identitetin evropian të shqiptarëve.
Mendoj se polemika dhe debati për këto probleme është në kohë. Gjithë bota pas rënies së ndarjeve ideologjike i është kthyer tezave mbi qytetërimet, identifikimit nëpërmjet tyre.

................... ..........

Plator Nesturi
Analist


1. Është luks i madh për një vend të vogël si i yni të ketë dy figura të tilla, të cilët kanë aq shumë ç'të na përcjellin jo vetëm në veprat e tyre, por dhe në debatet me njëri-tjetrin. Por polemika e fundit mbi përkatësinë kulturore të shqiptarëve, më duket i pavlefshëm dhe i nxitur më tepër nga rivaliteti i hershëm midis tyre sesa nga botëkuptimet e ndryshme që kanë. Si Ismaili, ashtu edhe Rexhepi ( të dy emra islamikë), në këtë debat nuk nisen nga përkatësi të ndryshme fetare, botëkuptime dhe mentalitete të pakuptueshme, dhe që sjellin keqkuptime kulturore. Por nëse Kadare niset në veprën e tij e sheh në shtrirje vertikale shekullore botëkuptimin shqiptar, nuk më duket e udhës që si argumenta kundër të shërbejnë pikëvështrime horizontale të historisë bashkëkohore apo ajo e dy shekujve të fundit. Është tjetër gjë të studiosh rrënjët dhe tjetër të studiosh frutat kur gjatë historisë pemës i është bërë një shartim. Sado të vijojë ky debat nuk mund të ketë një përfundim të përcaktuar, përderisa shihet nga kënde të ndryshme dhe me maninë e erudicionit. Kur Kemal Ataturku dëgjoi teorinë se gjuha maja kish ngjashmëri me turqishten, organizoi ekspedita shkencëtarësh turq në vendin e majave për të studiuar vërtetësinë e këtij fakti. Por edhe nëse do të kish rezultuar e saktë kjo teori, vështirë se Ataturku do të kish deklaruar se majat janë turq apo anasjelltas. Pra të hulumtosh nuk është mëkat, ashtu siç nuk është mëkat të debatosh. Por jo të krijosh parti simpatizantësh se ke me vete të vërtetën e patjetërsueshme.

2. Më tepër sesa udhëkryq, Shqipëria ka qenë pikëpërplasja e dy kulturave. Të jesh udhëkryq, sipas mendimit tim, do të thotë të kesh të bësh me të dy kulturat dhe të shërbesh si dhomë laboratorike, ku shkrihen në një simbozë, qoftë edhe hibride, tradita e krishterë me atë islamike. Këtë rol Shqipëria mund ta kish luajtur nëse do të kish arritur të ekzistonte si njësi administrative e pavarur dhe liberale ndërmjet Lindjes dhe Përëndimit. Por kur ky truall, ashtu si edhe Bosnja, ishin vija e demarkacionit në shekuj midis dy kulturave, do të sillnin një trysni më të madhe krahasuar me vende të tjera ballkanike nën sundimin otoman për krijimin e një mbishtrese islamike nën koracën ekzistuese e të gjakosur të kristianizmit. Ndaj për mendimin tim, Shqipëria nuk mund të ish as një vitrinë e islamizmit për Evropën dhe as vitrinë e kristianizmit për Azinë. Jemi pra një realitet i veçantë, produkt i historisë që na ra për pjesë ta jetojmë si komb, ndaj çdo argument se i përkasim njërës apo tjetrës palë më duket i pavlerë. Për aq argumenta sa jepen, aq kundërargumente do të silleshin nga idhtarët e palës tjetër. Populli ynë i ka krijuar në mënyrë të admirueshme ekuilibret mbi baza fetare dhe thellimi i mëtejshëm i debateve që përziejnë kombin me religjionin do të ish i dëmshëm, pasi i shërben dasisë. Dhe aventurierë që nuk përtojnë të ndezin këtë zjarr për përfitime politike, a kush e di se çfarë, gjenden gjithmonë.

3. Do të ish e palogjikë që ky debat të prishë imazhin e Kadaresë. Ai është njohur si rebel me veprën e tij dhe nëse do të paragjykohej një ide e tij, sado gabim të ish, kjo do të thotë që jemi ende një shoqëri e ngurtë. Pra, as Lindje, as Përëndim, në kuptimin që i jepej në kohën e diktaturës.

................... ..........

Lekë Sokoli,
Profesor doktor, sociolog


1. Para se të jap disa mendime për përmbajtjen e debatit midis dy big-ëve të letrave shqipe, siç thoni ju, njëherësh edhe dy akademikëve (edhe Kadare është akademik) do të nënvizoj faktin, se unë personalisht kam uruar që një debat i këtij lloji të ndodhte. Madje, në një artikull të botuar në këtë gazetë, të quajtur "Kaskada e opinioneve" (26 prill), kam shkruar se, "Nisi (vjet më duket) një debat midis I. Kadaresë dhe R. Qoses. Por pa nisur mirë filloi reagimi "Kadare dhe Qose të ulin penat". Kështu shkruante botuesi i njërit prej tyre. Ne humbëm një shans për të pasur një debat në nivele të larta, ndoshta një model debati". Tani këtë debat e kemi. Përbën apo nuk përbën ai një model, kjo është një çështje tjetër, madje një çështje e diskutueshme. Por debati, qoftë edhe midis individëve që nuk pajtohen, i shërbejnë gjithsesi kultivimit të opinioneve dhe progresit intelektual. Nga debate të tilla, që zhvillohen horizontalisht, këtë herë për fat të mirë në nivelin më të lartë të elitës intelektuale shqiptare, nuk mund të mos rrjedhin ide dhe opinione emancipuese për të gjithë shoqërinë shqiptare. Problemi është që ne "këtej-poshtë" (domethënë në nivele të ndryshme, më të ulëta të shoqërisë), të mos vështrojmë si soditës pasivë atë që ndodh midis të mëdhenjve. Nuk ka kuptim të themi as "ata i dinë mirë problemet që diskutojnë" apo edhe të rreshtohemi krah njërit apo tjetrit, siç janë rreshtuar edhe disa nga intelektualët tanë më të mirë, duke filluar me Dritëro Agollin. Mendoj se në debate të tilla nuk ka fitues të përvetshëm. Fiton ose jo progresi intelektual. Kjo më duket se është çështja, ndaj s'ka vend për tifozllëk, rreshtime këtej ose andej, ose për militantizëm akademik. çfarë më pëlqeu mua në këtë debat, për shembull? Mua më pëlqen vetë debati, si i tillë. Ndaj më duket e rëndësishme që idetë e një debati të këtij niveli të shërbejnë për të rritur cilësinë e debatit edhe në shoqërinë tonë, të debatit si institucion. Të vimë te përmbajtja e tij. Më duket se duhet të korrigjojmë diçka në pyetjen që bëni ju. Nuk është se Kadareja ka identifikuar krishtërimin me identitetin tonë kombëtar dhe se kjo qenka kundërshtuar nga R. Qosja. Për të kuptuar objektin e këtij debati mjafton të lexojmë se si i kanë titulluar ata broshurat respektive, "Identiteti evropian i shqiptarëve" (Kadare) dhe "Realiteti i shpërfillur" (Qosja). Kadare pohon, në thelb, se pavarësisht identiteteve të veçanta (Qosja rendit mbi njëzet të tilla, fq. 29), apo pavarësisht përbërësve myslimanë të identitetit tonë, identiteti kombëtar i shqiptarëve është, si identitet i përgjithshëm, një identitet evropian. Qosja mendon, përkundrazi, se ky cilësim nuk përputhet me realitetin dhe e qorton Kadarenë për shpërfillje të realitetit, të një realiteti sipas tij krejt ndryshe. ç'na mbetet të bëjmë ne të tjerët? Të përdorim gjuhën moralizuese të lavdërimit e qortimit, apo të oportunojmë? E mira është që ne të gjykojmë e të argumentojmë. Gjithnjë subjektivisht, siç është e kuptueshme.

2. Kadareja nuk e lidh identitetin tonë kombëtar vetëm me krishtërimin. Ai thekson se identiteti ynë është evropian. Por as identiteti evropian nuk është i lidhur vetëm me krishtërimin. Këtë çështje, të cilën R. Qose e thekson fort e me të drejtë e ka zgjidhur vetë Evropa. Kadareja argumenton një identitet të qartë evropian të shqiptarëve, pra jo një identitet gjysmak "as-as" ose "edhe-edhe", nisur nga disa të vërteta që lidhen me historinë e lashtësinë e popullit tonë, me gjuhën dhe kulturën kombëtare, me pozicionin gjeografik joskajor të Shqipërisë, me racën dhe ngjyrën, me të drejtën tonë zakonore, me letërsinë e hershme shqipe (apo shqip-latinisht), me alfabetin latin të shqipes deri me përceptimin e shqiptarëve si evropianë, në vitet '90 e këtej. Ndër to, ai thekson veçanërisht traditën kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar. Unë në këtë parashtrim dhe argumentim të Kadaresë jo vetëm nuk shikoj ndonjë lajthitje, por përkundrazi, vërej një qartësi mendimi e argumentimi, sitë e rrallëkujt. Por, po të studiosh me njëfarë vëmendjeje atë që ata kanë shkruar në broshurat e tyre "të kundërta", më duket se, pavarësisht retorikës së përdorur, sidomos në çështjen e trashëgimisë sonë të lidhur me krishtërimin, nuk duket se ka shumë mospërputhje midis tyre. Madje vetë R. Qosja shprehet qartë dhe pa ekuivoke kur thotë: "Askund në veprat e mia - në monografitë, studimet historike, trajtesat, sprovat, antologjitë e mia, askund nuk mund të gjendet farë nervozizmi i papërligjur ndaj asaj tradite kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar. Përkundrazi… " (fq 19). Nga ana tjetër, jo vetëm R. Qosja, por edhe Kadare ka vërejtur elementë orientalë të identitetit tonë, jo vetëm në të kaluarën e largët, por deri në të sotmen, jo vetëm në besime, por edhe në qëndrime individësh, grupesh, rrymash, siç janë haxhiqamilët e djeshëm e të sotëm etj., etj. Pra, më duket se në shumë çështje debati zhvillohet për qëndrime që nuk janë aq të kundërta. Pra, në gjykimin tim, debati midis tyre duket shpesh i kërkuar dhe i papërligjur.

3. Unë nuk mendoj se kjo polemikë dëmton imazhin e Kadaresë, madje as të R. Qoses, imazhi i të cilit është gjithashtu i rëndësishëm për ne. Mendoj se ky debat mund të çlirojë energji intelektuale. Më duket se në broshurat e këtyre dy kolosëve të kulturës sonë të sotme ka plot ide që meritojnë të analizohen e të përtypen nga ne të gjithë, të bëhen njëfarë nxitjeje për reflektim. Megjithatë, unë kam disa konstatime që ndoshta meritojnë të parashtrohen.
Për shembull, më duket se në këtë debat ka një pikënisje të diskutueshme. "Të mendojmë ndershëm dhe vetëm ndershëm…" citon R. Qosja (s'ka rëndësi se kë), ende pa e filluar vështrimin e tij kritik mbi pikëpamjet e I. Kadaresë. Kjo "pandershmëri intelektuale" e tjetrit (Kadaresë) më duket e papërligjur. Meqë jemi te ndershmëria (gjithnjë intelektuale), mua nuk më duket e tillë as ndonjë pohim i tipit "Ismail Kadareja përpiqet të lahet e të shpëlahet nga e kaluara politike e ideologjike… (fq. 17). Gjuha "kush je ti që flet" i jep fund debatit shkencor-akademik dhe intelektual. R. Qosja më duket jo i saktë edhe në parashtrimin e tij të quajtur "Premisa të gabuara", kur thotë (pavarësisht në gojën e kujt): "Libri që nuk e përmban kundërlibrin ndoshta nuk është i nevojshëm". Kjo tendencë për të shkruar "antilibrin total" më duket jo e saktë, sikurse klasifikimi i lexuesve në miq e kundërshtarë të autorit, në pohues e mohues etj. Ai thotë më tej se do t'i përgjigjem vetëm I. Kadaresë kundrejt të gjithë reaguesve të tjerë të trajtesës Ideologjia e shpërbërjes, siç janë: 1. predikuesit e identitetit kombëtar kosovar, si identitet i ri kombëtar në Ballkan; 2. predikuesit e gjuhës së dytë standarde për folësit me identitet kosovar; 3. thirrësit për kthimin e shqiptarëve në myslimanë në "fenë e të parëve", si gjoja kusht për pranimin më të shpejtuar të Shqipërisë shtetërore dhe të Kosovës në Bashkimin Evropian! Është e drejta e R. Qoses që të zgjedhë se kujt do t'i përgjigjet e kujt jo. Por, në gjykimin tim, të tre këto probleme do të meritonin përgjigje më parë dhe më ashpër se Kadareja dhe broshura e tij mbi identitetin evropian të shqiptarëve. Më duket, gjithashtu, se debati Kadare-Qosja ka nota të theksuara antagonizmi, aq sa nuk merret vesh nëse ata debatojnë me njëri-tjetrin, si dy akademikë shqiptarë (në fund të fundit), apo le të themi me kundërshtarë të tipit Vasa çubrilloviç. Më duket, më tej, se në arsyetimet e protagonistëve të këtij debati ka shpesh tepërime. Këto nuk vërehen vetëm në etiketimet e panevojshme "hamletizëm", "lemeri", "tragjizëm", "komizëm" etj. (sidomos nga Kadareja), por edhe në prirjen e të dy palëve që nga fakte "të vogla" të nxirren përfundime "të mëdha", të pajustifikuara apo të kërkuara. Qosja, për shembull, është ngritur kundër shpërdorimit të fenomenit "Nënë Tereza". Thënë ndryshe kundër përdorimit politik të emrit, portretit dhe veprimtarisë së saj. Kjo për shumëkënd është një kërkesë e legjitimuar. Por kjo nuk do të thotë ende se Qosja është ngritur me nervozizëm kundër traditës kulturore të lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar, siç konkludon në mënyrë jo të legjitimuar Kadareja. Ose, në krahun tjetër, Kadare përmend racën shqiptare dhe ngjyrën e bardhë si një midis shumë argumenteve të identitetit evropian të shqiptarëve. Por nga kjo, askush nuk ka të drejtë të konkludojë se Kadare ka pikëpamje raciste, siç bën pa të drejtë R. Qosja. Mua nuk më duket realiste as përdorimi i termit "vetëdije e tejshquar fetare e shoqërisë së sotme shqiptare", siç pohon Qose. Për më tepër, më duket e tepërt dhe e pasaktë që për të argumentuar ndikimin e identitetit fetar në identitetin e përgjithshëm të kombit tonë të kërkosh ndihmë nga Hantingtoni dhe teoria e tij e përplasjes së qytetërimeve, a thua se përballë janë jo dy besime fetare shqiptare në harmoni, madje edhe të mpleksura, por të themi katolikët e Irlandës me myslimanët e Irakut. Për të mos u zgjatur, mendoj se në mjaft raste duket prirja për të kërkuar te tjetri të kundërtën e asaj që mendon vetë. Nga sa shkruhet në dy broshurat e publikuara mund të konstatojmë jo vetëm dy akademikë, dy ideatorë, dy mendimtarë, dy gjigantë të mendimit të sotëm shqiptar, por edhe një Kadare hera-herës të padrejtë (jo në raport me problemin, por me partnerin në debat), sikurse një R. Qose jo vetëm të nxituar, por deri me një mentalitet hakmarrës. Në këtë vështrim më duket se ky debat sikur u mbyll. U thanë të gjitha, edhe ato që s'duheshin thënë. Madje edhe ato që nuk janë thënë ende. Ato sikur janë nënkuptuar. Më saktë janë paragjykuar. Ne sërish humbëm një shans për të pasur një debat në nivele të larta, një model debati. Në qoftë kështu (uroj të mos jetë), për këtë më vjen vërtet keq.

................... ..........

Paskal Milo
Historian dhe politikan


1. Polemika kur ajo është konstruktive jo keqdashëse dhe pa paragjykime, është e dobishme. Të tillë do ta çmoja unë edhe polemikën e kohëve të fundit midis Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qoses mbi identitetin kombëtar të shqiptarëve ose "Identitetin evropian të shqiptarëve". Por kur kjo polemikë risjell në mënyrë të agravuar disa kontestime dhe pakënaqësi reciproke të këtyre dy njerëzve të mëdhenj të letrave shqipe, atëherë kjo polemikë nuk shërben si një model dhe si një mesazh të asaj ç'ka shqiptarët kanë më tepër se kurrë nevojë, një mirëkuptim mbarëkombëtar për të përballuar sfidat e kohës.

2. Unë si historian e vlerësoj identitetin kombëtar të shqiptarëve, nuk po flas evropian ose jo, si një produkt të zhvillimit historik. Kombi dhe integriteti kombëtar janë një proces që zhvillohet gradualisht nën efektin e mjaft faktorëve, të cilët kanë si rezultate krijimin e kombit dhe identitetit shqiptar, që përgjithësisht në Ballkan kombet janë mbrujtur në shekullin XIX, por ka pasur tatim që kanë pasur një vonesë historike në mbrujtjen e tyre si komb. Krahasuar me kombet e tjera të Ballkanit, kombi shqiptar ka veçoritë e veta dhe mbështetur në historinë komplekse prej së cilës ka lindur kombi shqiptar, mund të themi se ai dallon nga të tjerët edhe për faktin se tek identiteti kombëtar i shqiptarëve ka një veçori që është bashkekzistenca e kulturave dhe influencave të ndryshme fetare përgjatë shekujve. Kjo i ka dhënë kombit shqiptar jo vetëm vonesë historike në formimin e tij, por i ka dhënë në të njëjtën kohë edhe mangësi në ngjizjen e tij të shpejtë si komb dhe për rrjedhojë i ka sjellë dhe më pak shqetësime në mjaft momente delikate të historisë së tij. Evropianizimi i një kombi padyshim që nuk përcaktohet nga feja cilado qoftë ajo, sepse përkatësia etnike vendoset në radhë të parë nga gjeografia historike e një kombi, pra nga vendndodhja historike e këtij kombi, nga faktorë ekonomikë, nga faktorë linguistikë dhe patjetër edhe nga faktorë fetarë, por nuk është feja asesi i vetmi kriter ose indikatori kryesor për të përcaktuar identitetin kombëtar apo edhe evropian të një kombi, në këtë rast të kombit shqiptar. Shqiptarët janë një komb evropian për nga gjeografia e tyre historike në radhë të parë, por janë edhe një komb me influenca orientale islamike për shkak të një pushtimi shumë të gjatë apo pesëshekullor të perandorisë osmane. Këtë fakt historik ne nuk e ç'bëjmë dot. Duam apo nuk duam këto shekuj kanë lënë në ndërgjegjen dhe në formimin kombëtar të shqiptarëve një influencë të pashlyeshme, e cila gradualisht ka ardhur duke rënë, por gjithsesi mbetet një realitet i prekshëm.

3. Unë do ta shtroja pyetjen jo vetëm në adresë të imazhit të shkrimtarit tonë të shquar Ismail Kadare, por në tërësi të imazhit të Shqipërisë. Polemikat nuk mund të evitohen për tema të cilat mund të kenë qenë tabu ose që janë shumë sensitive, por polemikat gjithnjë duhet të bëhen pa fyer askënd dhe duke respektuar argumentet dhe bindjet reciproke, sepse edhe vetë çështja që u bë pjesë e polemikës midis këtyre dy njerëzve të shquar të letrave shqiptare është mjaft komplekse, pra nuk mund të ndahet me një të rënë të lapsit. Besoj se nga e gjithë kjo polemikë me elemente emocionale me tepri, të gjithë shqiptarët do të marrin aspektet e tyre racionale, dobiprurëse dhe nuk shpresoj sidomos qarqet e inteligjencës, të artit, kulturës dhe shkencës të paragjykojnë këta dy njerëz që u kanë dhënë kaq shumë historisë, kulturës shqiptare.

................... ..........

Fatos Tarifa, PHD
Ish-ambasador i Shqipërisë ne SHBA


1. Kërkesën e gazetës suaj për të shprehur një opinion mbi polemikën e kohëve të fundit, midis Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qoses, e prita me shumë rezervë për shkak të përmasave që kanë këta dy personalitete të kulturës shqiptare. Hezitova për një çast t'i përgjigjem asaj në mënyrë afirmative, por duke i lexuar si esse-në e Kadaresë "Identiteti kombëtar i shqiptarëve", ashtu edhe reagimin e Qoses për të, vlerësova se mund të shpreh disa mendime duke mos marrë përsipër të thellohem në analizën e subjektit në fjalë, gjë që do të kërkonte më shumë se 24 orë kohë dhe, domosdo, një hulumtim serioz.
Që akademiku i shquar Rexhep Qosja do t'i përgjigjej kësaj esse-je publicistike të shkrimtarit të shquar Ismail Kadare, kjo mund të pritej, por që përgjigjja e tij do ishte ajo që lexova, kjo, për mua vetë, ishte e disi e papritur, madje befasuese. Ishte e tillë, sepse Rexhep Qosen e vlerësoj si studiues dhe e kam pëlqyer si publicist, por këtë herë përgjigjja e tij ndaj shkrimtarit Ismail Kadare vuante në shumë pikëpamje.
Në esse-në e tij "Identiteti evropian i shqiptarëve", Kadare merret me trajtimin e një çështjeje shumë të rëndësishme për popullin tonë dhe për kohën tonë. Qosja, në përgjigjen e tij, merret më shumë me Kadarenë dhe më pak me çështjen. Edhe kur Qosja merret me trajtimin e çështjes, këtë e bën duke polemizuar më së shumti me argumenta të imagjinuar të Kadaresë dhe jo me argumentet realë që Kadareja shtjellon në esse-në e tij.
Qosja e kritikon Kadarenë pse ky i referohet gjeografisë dhe historisë si argumenta kokëfortë në favor të identitetit evropian të shqiptarëve, por është Qosja ai, i cili, pa qenë nevoja, u jep lexuesve një leksion mbi zbulimet e mëdha gjeografike të Kolombit, të Magelanit dhe të Vespuçit.
Kadare i referohet Qoses vetëm në funksion të idesë që trajton; Qosja, edhe kur ai trajton idenë, këtë e bën në funksion të demonizimit të Kadaresë. Në raste të tjera, Kadare u referohet pikëpamjeve të Qoses dhe jo stilit të tij të të shkruarit; Qosja vetë, në mëse një rast, e kritikon shkrimtarin e madh edhe për përdorimin e shenjave të pikësimit, rregullat e gramatikës dhe gabime gjuhësore-stilistike(!). Të paktën në këtë çështje, Qosja duhej të ishte treguar më modest.
Kadare i referohet historisë në funksion të së ardhmes, duke theksuar karakterin emancipues të saj. Qosja vetë merret me historinë e krijimtarisë dhe biografinë letrare e politike të Kadaresë, gjë që nuk i shkon një akademiku si ai. Kadare nuk ka nevojë t'i bëjë të njohura lexuesit kontributet e tij të shquara letrare; Qosja, gjithashtu, nuk kishte nevojë t'i prezantohej lexuesit shqiptar me CV-në e tij. Vlerat e padiskutueshme të tij të gjithë i njohim.

2. Pozicioni i Ismail Kadaresë më duket i saktë dhe i qartë. Ai nuk është kaq semplist siç shtrohet në pyetjen tuaj apo siç pretendon Rexhep Qosja, i cili padrejtësisht e akuzon Kadarenë se gjoja i zhvesh nga identiteti i tyre evropian pothuajse të gjithë shqiptarët myslimanë. Akuza e Rexhep Qoses është kjo: në përcaktimin e identitetit kombëtar (në fakt, Kadare merret me indentitetin evropian, pra kontinental dhe jo me identitetin rajonal apo kombëtar të shqiptarëve), Ismail Kadare ka frymëzim anti-mysliman apo problematizon fenë myslimane.
Kjo është një akuzë shumë e rëndë e akademikut Qosja ndaj shkrimtarit të shquar Ismail Kadare. Atë nuk e justifikon asgjë në esse-në e Kadaresë. Kadareja nuk thotë askund se problemi i shqiptarëve është feja myslimane e një pjesë të popullsisë. Asnjë fe nuk përbën problem në vetvete nëse nuk bëhet fjalë për fondamentalizëm religjioz, i çdo lloji qoftë ai, fondamentalizëm i krishterë, islamik, budist, scientologjist, mormon, evangjelist apo tjetër. Ajo që është e veçantë në fenë myslimane siç e adoptuan dhe e praktikojnë atë shqiptarët, është se kjo fe (ndër të tjera fetë e mëdha që ekzistojnë në Shqipëri), është feja më e re në kohë, ekzistenca e së cilës daton jo më larg se 600, 500, apo 400 vjet më parë, pra më shumë se një milenium pas themelimit të saj. Edhe pse si katolicizmi, ashtu edhe ortodoksia, janë fe të imponuara mbi një popull pagan në origjinën e tij, siç kanë qenë shqiptarët, imponimi i fesë myslimane për shkak të pushtimit të gjatë otoman, është një fakt më i freskët në memorjen kolektive të shqiptarëve se sa konvertimi i pjesës më të madhe të shqiptarëve në fenë ortodokse pas krijimit të Bizantit, apo në fenë kristiane këtu e dy mijë vjet më parë. Ndoshta, ky fakt, bën që feja myslimane të jetë disi "problematike" (pa e problematizuar atë), nga që duke qenë e importuar dhe e imponuar mbi një popull, i cili historikisht është njohur për pragmatizmin e tij fetar, ajo nuk ka ato rrënjë të thella në popull që ka, fjala vjen, katolicizmi. Këtë ka shpjeguar, ndër të tjera Ismail Kadare në esse-në e tij mbi identitetin evropian të shqiptarëve.
Asnjë fe dhe asnjë botëkuptim apo organizatë fetare apo politike nuk janë "të këqija në vetvete" përsa kohë që ato nuk synojnë tru-shpëlarjen e njerëzve, indoktrinimin dhe konvertimin e tyre, siç bënë në kohën e tyre bolshevizmi, nazizmi dhe sot fondamentalizmi ekstrem islamik apo i çdo ngjyrimi fetar që mund të jetë.
Nga pikëpamja thjesht akademike, përgjigjes së Rexhep Qoses mund t'i vihen në dukje disa pasaktësi.
Unë mendoj se identifikimi i fesë myslimane të popullit tonë me qytetërimin mysliman në përgjithësi nuk është i drejtë, pasi (a) feja, edhe kur ajo përcakton fizionominë e një qytetërimi të dhënë, është vetëm një element i tij dhe, (b) myslimanizmi shqiptar historikisht ka qenë dhe është shumë i moderuar në krahasim me atë që gjejmë në vendet islamike të Lindjes së Mesme, të Afrikës së Veriut apo të Azisë Qendrore. Një autor anglez e ka cilësuar fenë myslimane në Shqipëri si "Scotch Islam" (Islam wiski), pikërisht për ta dalluar natyrën e moderuar dhe liberale të tij nga islamizmi radikal arab.
Po kështu, Qosja në mënyrë të pasaktë konfondon identitetin kombëtar të popujve evropianë me sovranitetin shtetëror të vendeve evropiane. Duke u bërë anëtarë të Bashkimit Evropian, ajo nga çfarë vendet e veçanta anëtare të BE-së vullnetarisht pranojnë të heqin dorë është një pjesë e sovranitetit të tyre shtetëror, jo identiteti kombëtar, i cili për subjekt ka demos-in, jo polis-in. Italianët mbeten italianë edhe pse shumë prerogativa shtetërore dhe elementë të sovranitetit të shtetit italian i janë transferuar Këshillit të Bashkimit Evropian, Komisionit Evropian, Gjykatës Evropiane, Bankës Qendrore Evropiane dhe Parlamentit Evropian. Po kështu gjermanët, hollandezët, etj.
Nuk më duket i drejtë, gjithashtu, krahasimi që bën Qosja midis Shqipërisë dhe Greqisë, të cilave, për shkak të vendndodhjes së tyre gjeografike, ai u atribuon rolin e një ure midis Lindjes dhe Përëndimit, midis qytetërimit të krishterë dhe atij mysliman. Krahasimi është i pasaktë, veç të tjerash, edhe për këto tri arsye: së pari, në pikëpamje të tolerancës fetare, Greqia dhe Shqipëria qëndrojnë në dy skajet ekstreme të kontiniumit: Shqipëria një vend shumë tolerant, ndërsa Greqia një vend aspak tolerant, i cili me Kushtetutë nuk e njeh ekzistencën e komuniteteve fetare në atë vend (çdo ortodoks është grek; çdo mysliman është turk). Së dyti, një vend intolerant dhe obsesiv në pikëpamje të fesë, si Greqia, nuk mund të shërbejë si urë midis qytetërimit të krishterë dhe atij mysliman. Një citim që sjell ai nga Nikos Kazanzaqis nuk e ndryshon këtë realitet. Së treti, metafora e urës së komunikimit midis Oksidentit dhe Orientit presupozon një urë, përmes së cilës udhëtohet dhe shkëmbehen kultura dhe vlera në të dy anët e saj, madje edhe ndeshen ato. Por Shqipëria është e vogël për të shërbyer si një urë e tillë dhe nuk mund ta bëjmë më të madhe se ç'është. Ajo s'mund të shërbejë dot, fjala vjen, si urë komunikimi midis Brukselit dhe Teheranit.
Nuk më duket e drejtë, gjithashtu, të vazhdojmë të përsërisim klishenë e vjetër se dy të tretat e popullsisë së Shqipërisë janë myslimanë. Sondazhe të besueshëm sociologjikë provojnë se, për shumë arsye, ky nuk është më realiteti i gjërave sot. I pari sondazh që dha një rezultat krejt tjetër nga dija konvencionale mbi këtë çështje u krye në Shqipëri, në vjeshtë të vitit 1991 nga Sektori Shkencor i Sociologjisë (në atë kohë pjesë e Universitetit të Tiranës) në bashkëpunim dhe nën drejtimin e USIA-s (United States Information Agency) me qendër në Uashington. Me një kufi gabimi 3%, ky sondazh dha këtë rezultat mbi përkatësinë fetare të shqiptarëve (më 1991): 26% u identifikuan si myslimanë; 14.7% u identifikuan si të krishterë ortodoksë; 6.9% u identifikuan si të krishterë katolikë, 52.4% pohuan se janë jo besimtarë.
Përkatësia fetare dhe origjina fetare e çdo individi nuk janë e njëjta gjë. Besimi në fe nuk është një "ide karteziane" me të cilën njeriu lind. Origjina fetare nuk ka të bëjë, pra, me ne si individë, ajo ka të bëjë me të parët tanë (më imediatisht me prindërit tanë); ndërsa përkatësia fetare ka të bëjë me individin që përfaqëson secili nga ne. Duke qenë botëkuptim, feja krijohet dhe subjektivizohet tek çdo individ i veçantë në procesin e socializimit të tij si një element i individualitetit të tij shoqëror. Sidoqoftë, njeriu është fetar (pavarësisht denominacionit konkret), jo sepse prindërit e tij kanë qenë fetarë, por vetëm nëse ai vetë indetifikohet si i tillë, pra nëse zgjedh individualisht të jetë i tillë.
Përballë vlerësimeve dhe kritikave të Kadaresë për të, Qosja ka bërë një mbrojtje që s'është fort dinjitoze për një intelektual të rangut të tij, pasi mbrojtja e tij bazohet shumë herë mbi argumenta ose të ezauruar, ose të papërshtatshëm për subjektin në fjalë, ose të pasaktë. Fjala vjen, të krahasosh Nënë Terezën me Ferid Muratin, siç bën Qosja, dhe në funksion të atij argumenti që përpiqet të provojë ai, nuk është me vend. Ferid Murati është padyshim një ndër shkencëtarët më të shquar në kohën e sotme, prandaj edhe ndau, bashkërisht me dy kolegë të tjerë amerikanë, çmimin "Nobel" që u dha për kontribut në zhvillimin e mjekësisë në vitin 1998. Por kontributi në fushën e mjekësisë dhe kontributi në forcimin e paqes nuk janë e njëjta gjë. Dhe nëse portreti i Ferid Muratit nuk mbahet në institucionet publike shqiptare, është gabim të pretendosh, siç bën Qosja, se kjo ka për arsye faktin që ky shkencëtar i shquar është mysliman.
Sa për Nënë Terezën, emri dhe vepra e saj do të ishin njëlloj të respektuar edhe sikur asaj të mos i ishte dhënë çmimi "Nobel" më 1979. Njëlloj siç do të vazhdojë të respektohet dhe vlerësohet vepra letrare e Kadaresë edhe sikur atij të mos i jepet ky çmim. Fatkeqësia është, siç shprehet gazetari i njohur shqiptaro-amerikan dhe miku im Peter Lucas në esse-në e tij "Kadare dhe Ura e Qabesë" botuar në këtë gazetë disa kohë më parë, se mund të ndodhë që "kur Kadare të fitojë çmimin "Nobel", atij do t'i bëhen ndere dhe respekte më të mëdha jashtë vendit të tij se sa brenda tij". E tillë është xhelozia dhe smira tek disa shqiptarë, të cilën, përtej imagjinatës sime, e shoh edhe në këtë polemikë të fundit.
Por le t'i kthehem pyetjes suaj. Ndryshe nga Kadareja, i cili, siç mund të pritej, edhe këtë esse e shkruan me një gjuhë dhe një stil që janë në harmoni me natyrën e zhanrit të esse-së dhe në funksion të subjektit të saj, Qosja na ka dhënë këtë herë një prozë jo fort tërheqëse dhe, për më keq, një leksion jo fort interesant dhe të emancipuar nga pikëpamja e etikës komunikative, po të përdorim gjuhën e filozofit gjerman Jürgen Habermas. Mjafton të shohësh sa shpesh, me sa irritim dhe mllef, dhe me një ton aspak akademik, ai përpiqet ta fyejë shkrimtarin e madh, të cilin e akuzon (pa asnjë argument me të cilin ia vlen të merresh) për "myslimanofobi", për "racizëm", për një mendim "moralisht të mjeruar", për "rrëshqitje politike dhe intelektuale", për "rrugë të gabuar", për "koniukturizëm politik" dhe, (mos u çudisni, siç ndodhi me mua kur i lexova këto fjalë të Qoses), për "shkelje të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut"(!!). Qosja ka kaluar çdo kufi dhe kjo nuk i bën nder portretit të tij të respektuar. Madje, i paqetë në ndërgjegjen e tij, ai i kujton shkrimtarit tonë të madh Kadare se emri i tij është Ismail, në një kohë që Ismail Kadare nuk ulet në atë nivel sa t'i kujtojë Qoses se emri i tij është Rexhep.

3. Absolutisht. JO. Si nga pikëpamja kognitive (e vlerave njohëse) ashtu edhe në aspektin normativ (vlerësues) shkrimi i sipërpërmendur i Kadaresë është një esse brilante. Ai shpjegon esencën evropiane të identitetit të kombit shqiptar, duke i atribuar "vlera kognitive" kuptimit të tij të objektivizuar si edhe duke e justifikuar atë përmes një "dinjiteti normativ" të imperativave të tij praktike në ditët tona. Ajo që bie në sy nga leximi i esse-së së Ismail Kadaresë dhe i përgjigjes që ka shkruar për të Rexhep Qosja është se, ky i fundit, pa dashur ndoshta as vetë, ka bërë një trajtesë të çështjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve që tingëllon mjaft si orientalizëm dhe provincializëm përballë oksidentalizmit dhe kozmopolitizmit të Kadaresë. Ndërkohë, padyshim, të dy janë atdhetarë të vërtetë.

................... ..........

Kadare...

Për Gjeografine

"Gjeografia, gjëja më kokëfortë në botë, dëshmon e para evropianitetin shqiptar. Zelli i atyre që me çdo kusht duan ta zbehin disi edhe këtë fakt kokëfortë, arrin disa herë të krijojë përshtypjen se Shqipëria është në skaj të Evropës dhe fill pas saj nis Turqia, ose Azia. Ndërkaq, kur hedh sytë në hartë vëren se gjer në atë kufi shtrihen së paku tri shtete të tjera: Maqedonia, Greqia dhe Bullgaria. Për të mos përmendur atë që quhet "Turqia evropiane"....".

Për Nene Terezen
"Por keqkuptimet në shkrimin e Qosjes nuk janë vetëm këto. Përveç nervozizmit të papërligjur ndaj asaj tradite kulturore që ka qenë lidhur me katolicizmin e hershëm shqiptar, nervozizëm që nuk lë pa prekur mbajtjen e portretit të Nënë Terezës në institucionet e Kosovës, në këto shkrime spikat diçka e errët dhe e rrezikshme: ndarja e identitetit shqiptar. Muzika ngjan si e njohur".

Për identitetin

"Askush nuk mund të jetë aq naiv sa të mos e kuptojë se një identitet i ndarë është një komb i ndarë. Askush s'mund të jetë aq i ngathët nga mendja që të mos e kuptojë se përjashtimi i gjysmës ose shumicës së kombit shqiptar nga identiteti evropian, do të thotë përjashtim nga Evropa. Dhe përjashtimi nga Evropa nuk është larg dëbimit nga Evropa. Ky nuk është as përfundim teorik e as filozofik. Kombi shqiptar, përpara se ta lexojë në libra e ka ndier në mishin e tij këtë lemeri...."

Qosja...

Për Gjeografine

"Zbuluesit e kontinenteve e të vendeve të reja, Kristofor Kolombo, Ferdinand Magelani, Amerigo Vespuçi dhe hulumtuesit e kontinenteve të zbuluara, mandej, posaçërisht të Afrikës, Azisë dhe Amerikës Jugore do të jenë të merituar - do të thoshin kozmopolitët apo do të jenë fajtorë - do të thoshin kundërshtarët e tyre - pse lartmadhëria e saj gjeografia pothuaj ka rënë prej fronit të lartë të identitetit. Pse mund të thuhet kështu? Mund të thuhet kështu, sepse janë të shumtë shembujt që e dëshmojnë shfronësimin e gjeografisë në mbretërinë e identitetit".

Për Nene Terezen

"Nuk është e vërtetë se jam ngritur me "nervozizëm" kundër mbajtjes së portretit të shenjtores, Nëna Terezë, në institucionet e Kosovës; e vërtetë është, vetëm, se jam ngritur dhe ngrihem pa nervozizëm kundër përdorimit politik të emrit, të portretit dhe të veprimtarisë së misionares e humanistes, Nëna Terezë, prej disa fondamentalistëve fetarë dhe disa koniunkturistëve politikë gjithnjë për interesat e tyre fetare, në rastin e parë dhe pushtetore, në rastin e dytë".

Për identitetin

"Kemi shqiptarë me identitet katolik, shqiptarë me identitet ortodoks, shqiptarë me identitet mysliman, shqiptarë me identitet protestant dhe shqiptarë me identitet ateist, por të gjitha këto identitete të veçanta, më të ngushta, më të vogla, në sajë të të përbashkëtave të përmbajtura në secilin prej tyre bashkohen në atë përgjithësinë, në atë të përgjithshmen, në atë të tërën që i themi IDENTITETI KOMBËTAR SHQIPTAR. Ai që i ka të qarta këto, ai që ka kuptim për marrëdhënien e të veçantave me të përgjithshmen, nuk do të akuzojë se po ndan shqiptarët në të krishterë dhe në myslimanë...".

« Editimi i fundit: 28-05-2006, 12:54:55 nga Berni »

  • Postime: 124
treminator
#1 ne: 18-05-2006, 02:55:26
Dy kolloset kane mendime te kunderta.
Po cduan keta (qe nuk i dihet se cfare e mbajne vehten) te diskutojne rreth tyre?
Keta pseudo analiste, historiane, shoqeri civile a ku di une?!! ...nuk jane te zotet ti mbushin mendjen Sali Berishse se kur u clirua Shqiperia e jo me te diskutojne reth prejardhjes sone te krishtere.
SHQIPETARET FILLIMISHT NGA PAGANE U BENE TE KRISHTERE,....CFAJ KA PJESA E KRISHTERE SE GJYSMA NDERUAN FENE NE KOHEN E PERANDORISE OTOMANE???
PERSE U DASHKA QE PER HATER TE GJYSMES SE KONVERTUAR, TE NDRYSHOHET EDHE PREJARDHJA E TE TERES????
Me vjen keq po Rexhep Qosen e kane detyuruar te thote kete. jam i sigurte qe edhe ai e di mire qe shqipetaret jane me rrenje dhe me identitet te krishtere
BOTA E CIVILIZUAR EUROPIANE E DI MIRE KETE GJE PASI KA DOKUMETAT E NEVOJSHEM PER TIA MBUSHUR MENDJEN KUJT DO DHE KUR TE DOJE.

  • Postime: 855
  • Gjinia: Femer
Ami
#2 ne: 18-05-2006, 06:15:04
Me vjen keq po Rexhep Qosen e kanë detyuruar te thotë këtë. jam i sigurtë qe edhe ai e di mirë qe shqipetaret janë me rrenje dhe me identitet te krishtereBOTA E CIVILIZUAR EUROPIANE E DI MIRE KETE GJE PASI KA DOKUMETAT E NEVOJSHEM PER TIA MBUSHUR MENDJEN KUJT DO DHE KUR TE DOJE.
Jam ne një mendje me ty.
Rexhep Qosja e di qe shqiptarët janë me identitet te krishtere, por bën sikur nuk e di.
Pastaj shyqyr Zotit Rexhepin nuk e njëh bota, ndërsa Kadarene e njeh. Pastaj ti krahasosh te dy kolloz me duket paksa e tepruar. Rexhepi te me falni por nuk mund te quhet kolloz. Kadareja edhe mund te quhet kolloz me plot gojen. Pasi dihet sa vepra te Kadarese janë perkthyer ne gjuhe të ndryshme te botës dhe janë pëlqyer mjaft.
Kështu qe Rexhepi le të broçkullite ç'te doje por nuk e luan as topi se prejardhja e hershme e shqiptareve është e Krishtere, do apo nuk do Rexhepi.
« Editimi i fundit: 18-05-2006, 20:57:40 nga Bekimi »

  • Postime: 2800
  • Gjinia: Femer
BabyDance
#3 ne: 18-05-2006, 06:39:10

Jam ne një mendje me ty.
Xhep Qosja e di qe shqiptarët janë me identitet te krishtere, por bën sikur nuk e di.
Pastaj shyqyr Zotit Xhepin nuk e një bota, ndërsa Kadarene e njeh.


Gabim je ketu edhe ti edhe parafolesi yt
Nuk kan shqipetaret identitek krishter  jo , ndoshta kan nje pakice por jo gjithe se ju ashtu jeni mesuar ti fusni gjithe ne nje thes  hmmmmm:
Pastaj cdmth ka nese e njeh bota Kadaren  (?) cka beri ai mbase e njeh bota  (?) e njohim ne shqipetaret se te huajt nuk e njohin askush , ndoshta diku diku  :pafshim

  • Postime: 855
  • Gjinia: Femer
Ami
#4 ne: 18-05-2006, 07:10:55
Pastaj cdmth ka nëse e njeh bota Kadaren   çka bëri ai mbase e njeh bota  e njohim ne shqipetaret se te huajt nuk e njohin askush , ndoshta diku diku  :pafshim
Qe e njeh bota kete e di edhe ti por nuk do t'a pranosh. Domethenje ne kete pike ka qe ç'ke me te pasi nese e njeh, shyqyr Zotit e njeh per mire si koke e madhe dhe njeri me vlera dhe ide perparimtare.
PREJARDHJEN E KEMI TE KRISHTERE, te pelqen ty apo jo (nese ke lexuar apo degjuar ndonjehere histori te Shqiperise), keshtu qe nuk po fus njeri ne thes. Pastaj nuk do edhe shume mend kjo gje, nga na erdhi shqiperise ne mes te Europes se Krishtere, prejardhja islamike???  :D(thjesht u konvertuan ne kohen e turkut dhe kaq ).

  • Postime: 124
treminator
#5 ne: 18-05-2006, 07:20:14
Nese ofendoni edhe nje here, do merren masa tjera
« Editimi i fundit: 18-05-2006, 20:59:27 nga Bekimi »

  • Postime: 27110
  • Gjinia: Mashkull
Berni
#6 ne: 18-05-2006, 10:47:59
Debati Qosja-Kadare, flasin Luan Rama, Shezai Rrokaj, Bashkim Gjergji, Alfons Gurashi, Virgjil Muçi e Robert Rakipllari

Luan Rama
Diplomat, shkrimtar


1. Jam i gëzuar që më së fundi debatet e mirëfillta që lidhen me identitetin, antropologjinë kulturore, fenë, etj., po fillojnë, ç'ka dëshmon për angazhimin e intelektualëve për të thënë fjalën e tyre në çështje të mëdha që përbëjnë thelbin e asaj që na dallon nga një komb tjetër. Formimi i popujve, krijimi i kombeve është bërë në kohëra të vjetra historike dhe vetëm po të shikosh krijimin apo konsolidimin e tyre, dallon se nuk është feja ajo që i ka brumosur si të tilla. Feja është pjesë e kulturës. Monoteizmi tek hebraikët ishte me i vjetër se tek të tjerët. Mbi trashëgiminë e tyre monoteiste u krijua shekuj më vonë trashëgimia kristiane dhe gjashtë shekuj pas saj ajo islamike, por kjo nuk e ka ndryshuar konstitucionin apo identitetin e popujve që përqafuan këto fe pavarësisht nga zhvillimet fetare. Në mjaft popuj apo kombe, ka pasur periudha të gjata historike, ku feja ka luajtur rol prioritar (koha e kryqëzatave, etj.) dhe në periudha të tjera ka qenë thjesht element, pjesë e kulturës apo identitetit. Popujt që përqafuan krishtërimin, ndër të cilët edhe shqiptarët, dallojnë mes tyre dhe nuk është vështirë të dallosh një spanjoll, nga një grek, shqiptar, skandinav, gjerman, etj., edhe pse janë pjesë e asaj ndarjeje gjeografike e historike që quhet Perëndim. Madje në momente të ndryshme historike kanë luftuar kundër njëri-tjetrit, duke vënë në rrezik ekzistencën e tyre. Pra, të identifikosh identitetin me fenë më duket e gabuar. çështja nuk duhet shtruar kështu. Shqiptarët kanë qenë dhe kanë mbetur shqiptarë edhe kur përqafuan krishtërimin, edhe kur pjesa më e madhe u asimiluan në myslimanë, dhe edhe kur u asimiluan në ateistë internacionalistë në kohërat moderne.

2. Të thuash se identiteti i Shqipërisë është i lidhur me krishtërimin, pra me Perëndimin, nuk është një shprehje e gabuar, madje është realiste dhe tepër historike. Është ndryshe të thuash është "e lidhur", dhe ndryshe ta identifikosh identitetin me krishtërimin apo me një fe tjetër. Pra, janë dy gjëra që distancohen shumë nga njëra-tjetra. Identiteti s'mund të identifikohet asnjëherë vetëm me fenë. Kinezët e perandorëve të parë besonin në tradicionet e tyre fetare, dhe koha e Konfucit është e ndryshme me atë të Kinës së sotme ateiste, ku feja shihet prej popullatës më të madhe të botës si absurditet. Por kinezët kanë qenë dhe kanë mbetur kinezë, me të njëjtin konstitucion shpirtëror. Identiteti ngjiz brenda vetes gjenezën dhe konsolidimin e një populli apo kombi, ngjiz mitologjinë (kohën kur nuk i besonte Krishtit, etj.), gjuhën, ritet kulturore, konstitucionin shpirtëror, marrëdhëniet sociale, konceptin e familjes, shpirtin krijues, etj. Por ndërkohë edhe Qosja ka të drejtë në atë që thotë se "Shqipëria është udhëkryq ku janë pikëtakuar dy kulturat". Gjurmët e arkitekturës islamike nuk mund të mohohen në Shqipëri, madje përbëjnë pasuri kulturore e cila duhet promovuar. Në shumë vende të Evropës gjejmë udhëkryqe të tilla, apo vende që ruajnë pikëtakimin e kulturave: njihet Andaluzia si vend i pikëtakimit të kulturës spanjolle me atë arabe, dhe për më tepër i një bashkëjetese disa shekullore. Shkencëtari i njohur francez Ami Bué, kur shkruante për Shqipërinë e konsideronte vendin tonë "Turqia e Evropës", pikërisht se e pikëtakoi Shqipërinë në një moment kur bota islamike ishte shumë e pranishme, veçanërisht në kuadrin fetar. Pra të jesh urë, për një komb, është një vlerë plus.

3. Polemikat në nivele intelektuale dhe me argumente historike, kulturore, filozofike, antropologjike, etj., asnjëherë nuk e dëmtojnë një artist, shkrimtar apo intelektual. Personalisht më pëlqeu dhe e vlerësoj angazhimin e Kadaresë në debate që janë themelore dhe që kërkojnë të hedhin dritë mbi zhvillime që rrokin çështje jo të vogla në problematikë, kohë apo fusha shoqërore, por për çështje që kanë të bëjnë me thelbin e kulturës dhe esencës identitare. Po kështu dhe Qosja. Madje, t'i heqësh kohën krijimit të mirëfilltë dhe të harxhosh këtë kohë me debate apo studime historike ose sociale, kjo përbën një angazhim të intelektualit ndaj shoqërisë. Në këtë kuptim shkrimtarit i shtojnë veçse vlerë. çështja është se si ky debat të zgjerohet dhe mos të ndërtohet vetëm midis dy intelektualëve të njohur, por të përfshijë personalitete të horizonteve të ndryshme, në mënyrë që të hidhet dritë nga optika të ndryshme, jo vetëm nga optika fetare, por dhe optika të tjera që së bashku përbëjnë atë që ndryshon një shqiptar nga një popull tjetër edhe pse janë brenda asaj që quhet Perëndim. Epikat e Nibelungëve, Vikingeve, Kënga e Rolandit, Eposi kreshnik shqiptar e serb, sagat spanjolle e të popujve të tjerë, këto epose të shekujve XIII-XIV, i kanë dhënë formë identiteteve kombëtare jo thjesht në kuadrin fetar, por në atë që lidhet me vetë ekzistencën, atë që është e qenësishme, lidhjen e njeriut me trojet, e njeriut me misionin historik, me femrën, etj.

................... ..........

Shezai Rrokaj
Rektori i UT


1-2. Kërkoj ndjesë që nuk jam ekspert i mirëfillte për këtë çështje, por debati për të vërtetuar se jemi pjesë (pjellë) e krishtërimit, e islamizmit apo e të dyjave bashkë, më duket shterpë, sikur ne priremi për të vërtetuar qenësinë tonë thjesht nëpërmjet këtyre dy postulateve të mësipërme. Mendoj se shqiptarët janë shumë më tepër se kaq. Nuk më duket e drejtë ideja që diskutimi i identitetit të shqiptarëve të skajohet thjesht në këto dy postulate. Është i vërtetë fakti se shqiptarët dhe popujt e Ballkanit janë produkte të historisë së tyre dhe, gjatë kësaj historie, ata janë ndeshur me të dyja kulturat, të cilat kanë pasur ndikimin e tyre, por më shumë se sa kultura që janë pjellë e dogmës se krishterë apo islame, kanë qenë kulturë e popujve, me të cilat, historikisht, ne jemi ballafaquar. D.m.th., teza të tilla që ne i përkasim Evropës (a thua se është turp për një vend tjetër, për një popull tjetër që i përket Azisë, Amerikës, etj.), që ne jemi produkt i krishtërimit apo islamizmit, ngjajnë shpeshherë si përpjekje e dikujt pa identitet në kërkim të një identiteti, për t'u lidhur diku. Pse duhet t'i mëshojmë idesë së përkatësisë së një blloku? Ne jemi ata që jemi. Përsosje e vetë qenies sonë shqiptare, natyrisht e realizuar edhe nëpërmjet kulturave në kontakt. Në këtë kontekst mendoj se koncepti kulturë e një populli shkon përtej konceptit të kulturës fetare, "Deus es natura", që do të thotë se zoti i shqiptarëve është shqiptarësia.
Pra, është një polemikë që, përveçse një "kacafytjeje" emrash të mëdhenj, nuk e di se cila do të jetë dobia publike e saj, pastaj të mos harrojmë që "gjenive u kanë hije prirjet ekstravagante".

3. Kjo polemikë nuk e dëmton imazhin e Kadaresë. Ai tanimë ka një imazh të rrënjosur në djepin kulturor shqiptar, është një penë që guxon të trajtojë probleme të rëndësishme, të mbajë një pozicion të qartë dhe këtu qëndron një tjetër madhështi e tij, guximi për të bërë publike dhe për të mbajtur qëndrime për çështje të mëdha kombëtare. Fakti që është apo s'është dakord Rexhep Qosja, ka rëndësinë e vet, por jo më shumë se kaq. Pema që ka kokrra, goditet.

................... ..........

Bashkim Gjergji
Shef i departamentit te gazetarise


1. Mendoj se ka qenë e panevojshme të ngrihet një "furtunë" polemike e këtij lloji, ndonëse tema nuk mund të konsiderohet aspak tabu dhe e paprekshme në rrethe të caktuara, apo edhe në shtyp. Mendoj se zhvillimet e fundit në Shqipëri e Kosovë ngrenë çështje të përditshme që duhen zgjidhur, si dhe çështjen e qartësimit e të ndërgjegjësimit për "detyrat" dhe hapat në kuadër të një plani më të gjerë strategjik. Pra, për politika dhe angazhime që "shohin" më larg, për politika e angazhime që rrisin statusin e shqiptarëve në kuadrin e përgjithshëm evropian. Polemika aktuale, sidomos me nëntekstet dhe frymën denigruese që përmban (sido që të shprehura në mënyrë shumë të rafinuar), ngarkon psikologjikisht shoqërinë, jep shkas për provokime dhe tensionon një situate të caktuar në aspektin fetar, që ndonëse nuk është pa probleme, nuk mund të konsiderohet si diçka e natyrshme në ambientin shqiptar. Nëse harmonia fetare, bashkëjetesa e të tre komuniteteve kryesore fetare në vend, është konsideruar një thesar kombëtar (që nuk nxjerr si të panevojshme diskutimin mbi incidente të veçuara), kjo sigurisht që vlen të konsiderohet si një pasuri edhe e Evropës, ku duam medoemos të përfshihemi.

2. Nuk besoj se Kadare është shprehur për një lidhje me krishtërimin si "conditio sine quan non" për të hyrë në Evropë. Por ndërkaq, a duhet lënë në hije që origjina dhe koha e kaluar nën krishtërim për shqiptarët zgjat shumë më tepër se 500 vjet? Mendoj se shkrimtari ynë me emër është tepër i qartë kur flet për perspektivën evropiane të Shqipërisë dhe të krejt shqiptarëve. Dhe këtë nuk e vë kush në diskutim. BBC ka disa kohë që organizon emisione televizive me pjesëmarrjen e studentëve nga universitete shqiptare dhe një temë qendrore ka qenë pikërisht çështja e pranimit të Shqipërisë në BE dhe konceptimi i së ardhmes së vendit. Bindja e tyre se vendi ynë është në kontinentin plak dhe se perspektiva e vetme është në të gjitha strukturat evropiane, ka qenë elementi stabël i evidentuar qartë gjatë gjithë pyetjeve dhe komenteve të bëra prej pjesëmarrësve. Por nga ana tjetër, nuk mendoj se elementet e kulturës, mentalitetit apo praktikave lindore janë zhdukur nga realiteti ynë. Kjo për shkak të afërsisë gjeografike, të kaluarës historike dhe sidomos periudhës të gjatë komuniste.

3. Ta shtrosh çështjen kështu, do të thotë të paragjykosh, të pohosh se Kadare gabon dhe Qose triumfon me argumentet e veta. Në fakt, mendoj se gjithkush ka të drejtë të shprehet dhe të sjellë interpretimin e vet, që nuk mund të paragjykohen aspak. Në këtë kuptim, nuk mendoj se polemika e dëmton Kadarenë. Ajo që mbetet nga vepra e një shkrimtari është pikërisht letërsia e tij, arti i tij. Dhe Kadareja ka vendin e vet tashmë të afirmuar qartë në panteonin e krijuesve shqiptarë. Unë respektoj tërësisht argumentet e Qoses, të cilat bazohen në realitete të caktuara. Por po ashtu respektoj çdo detaj të argumentimeve apo sprovave të Kadaresë, ndoshta edhe me një theks më pragmatist, që në fund të fundit, janë në funksion të një të vërtete të madhe: shqiptarët jetojnë natyrshëm në vendin e tyre në Evropë dhe e ardhmja e tyre është e lidhur pazgjidhmërisht me të.

................... ..........

Alfons Gurashi
Gazetar, analist


1. Kam mendimin tim se kjo polemikë ka ngjallur një interes të jashtëzakonshëm në opinionin mbarëshqiptar, pasi ajo nuk ka të bëjë thjesht me një përplasje mendimesh mes dy figurave të shquara bashkëkohore të kombit tonë apo "gërrmërreve" mes njëri-tjetrit. Unë e shoh këtë polemikë në një dimension më të gjerë dhe të ngritur në një moment të duhur dhe shumë të rëndësishëm. Kam përshtypjen se kjo polemikë apo kundërshti mes profesorit të nderuar Rexhep Qosja dhe shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare, i jep më shumë nur faqeve të shtypit tonë të përditshëm se çdo polemikë tjetër që shpeshherë është bajate, fyese apo edhe denigruese dhe që merret me probleme të përditshme qofshin këto politike apo ekonomike, por gjithmonë kalimtare. Nuk besoj se ka problem më madhor se identiteti kombëtar për një popull, që për fatin tonë të keq ende nuk po e përcaktojmë apo përkufizojmë dot edhe pse dikush për këtë po jep definicione të sakta dhe vështirë të kundërshtueshme.

2. Emrin tim, Alfons, mua ma ka vënë Padër Benardin Palaj, mik i ngushtë i babait tim dhe i familjes sime. Por jam i sigurt se edhe po të quhesha Islam, Mehmet, Sadik apo Petrit, nuk do të pajtohesha me mendimin e prof. Qosjes se "Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike". Them se profesori i nderuar, ndoshta ngaqë quhet Rexhep (nuk besoj se mund të jetë vetëm kjo), i kundërvihet edhe kokëfortësisë së gjeografisë së Ismail Kadaresë për evropianitetin shqiptar, duke na kujtuar se "janë të shumtë shembujt që e dëshmojnë shfronësimin e gjeografisë në mbretërinë e identitetit". Pse duhet t'i komplikojmë gjërat e ta quajmë identitetin mbretëri? Identiteti është nocion, ndërsa në rastin e identitetit të një kombi, pa mëdyshje ai është i lidhur në radhë të parë me vendin, me pozicionin apo thënë si Kadareja, me gjeografinë. Duam apo s'duam, ne jemi shqiptarë që jetojmë në një vend që quhet Shqipëri dhe për fatin tonë të mirë apo për fatin e keq të dikujt, Shqipëria është në Evropë.

3. Përkundrazi, jo vetëm që nuk e dëmton imazhin e shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare, por i ngre atij edhe më shumë vlerat si një mbrojtës i flaktë i identitetit kombëtar (evropian) shqiptar dhe si një përkufizues i saktë i këtij nocioni; vlera këto që veçanërisht këto kohët e fundit atij nuk i kanë munguar.

................... ..........

Virgjil Muçi
Publicist


1. Pikësëpari, kam përshtypjen se hasim në një lajthitje e kryejmë një lapsus kur shprehemi "dy gjigantët e letrave shqipe", duke qenë se kemi të bëjmë me dy dimensione të ndryshme të dukurisë që paraqesin, veç e veç, shkrimtarët e sipërpërmendur. Pra, kemi një shkrimtar të përmasave ndërkombëtare, siç është rasti i Kadaresë dhe, një shkrimtar, të themi normal, i përmasave lokale, siç është rasti i Qoses. Pas këtij përsaktësimi jo thjesht letrar, mund të hyjmë në zemër të çështjes për të cilën jemi ftuar të diskutojmë. Ma do mendja që rrënjët e polemikës zënë fill para botimit nga ana e Kadaresë të "Identitetit evropian...", thënë më shkoqur me librushkën "Ideologjia e shpërbërjes" të Qoses, i cili, pasi ka flakur krejt papritur petkun e rilindësit, na shfaqet me qyrkun e nacionalistit fondamentalist dhe vjen e na zbulon identitetin e dyfishtë të shqiptarëve, pra, hëm Lindor, hem Perëndimor. Unë për vete dhe, ma do zemra se edhe shumë të tjerë si unë, shprehim një identitet evropian, madje pa kurrfarë mëdyshjeje, dhe këtu nuk ka vend, ndaj dhe nuk e shoh të udhës të hyj në diskutime shterpe rreth përkatësive fetare. Me sa më kujtohet, në ato ditë të nxehta dhjetori të viteve '90, slogani i të gjithë atyre që u ngritën kundër autokracisë së fundit në kontinent, ishte "E duam Shqipërinë si gjithë Evropa" dhe jo si Azia, apo ku ta di se çfarë tjetër, paçka se ndokush nga mesi i viteve nëntëdhjetë rrugës për në Bruksel u qorrolleps dhe shkoi e ndaloi një copë herë në Xhedah.

2. Vlerësoj konsekuencën dhe orientimin e saktë të Kadaresë rreth kësaj çështjeje, e cila, përkundër spekulimeve të Qosjes, sidomos te "Realiteti i shpërfillur" e ka zanafillën qysh në kohë të hershme e të errëta për Shqipërinë dhe shqiptarët, dhe jo në ndonjë modë të çastit apo për hir shërbimesh kundrejt personash të tretë, siç mund të jetë rasti i ndokujt që ndez e ushqen në mënyrë artificiale debate rreth identiteteve, sot e gjithë ditën. Shqiptarët, pavarësisht nga përkatësia aktuale religjioze, kanë një dhe vetëm një identitet historik, politik, kulturor dhe qytetar, atë evropian. Kush mendon ndryshe dhe vrerin e vet rreket ta shpërndajë sa majtas-djathtas, sa andej-këndej kufirit, pastë veten më qafë.

3. Jo, nuk mendoj se kjo polemikë, ashtu si edhe shumë polemika të tjera, mund të cënojnë e plasaritin imazhin e Kadaresë. Pështyma e hedhur lart, vjen e i bie në surrat atij që e hedh. Jetojmë në kohë ngjarjesh të mëdha në botë dhe debatet mes intelektualëve janë diçka e natyrshme. Por në rastin konkret ka diçka anakronike, ngaqë të rrish e të diskutosh ditën me diell rreth "seksit të engjëjve", siç do ta konsideroja unë, veçse na shpalos e na bën të ngjajmë anakronikë në sytë e botës. Them se do të kish qenë më e udhës të përvishnim mëngët e të shtronim udhë që na afrojnë me Evropën, si institucion, ngaqë si konstitucion shpirtëror jemi prej kohësh pjesë e saj, sesa të rrahim ujë në havan. Ata që kanë mëdyshje të kësisojshme le të marrin udhët e të kryejnë ndonjë pelegrinazh për t'i zgjidhur brengat e veta.

................... ..........

Robert Rakipllari
Kryeredaktor i gazetës "Shekulli"


1. Fillimisht do të bëja disa saktësime për pyetjen tuaj, e cila më duket se nuk është ngritur drejt. E para, nuk kemi të bëjmë me dy "gjigantë" siç thoni ju, por me një të tillë nëse do të bënim të tilla vlerësime, dhe ky është Ismail Kadare, një prej shkrimtarëve të gjallë më të mëdhenj në botë. Qosja, nga ana e tij njihet si studiues, por që fama nuk i ka kaluar kufijtë etnikë të Shqipërisë. Di që është angazhuar edhe me një forcë politike në Kosovë, por partia që ai ka udhëhequr ka marrë më pak se 1 për qind të votave. I dyti saktësim që do të doja të bëja, është ajo që ju thoni se Kadare e ka cilësuar si të krishterë identitetin e shqiptarëve në sprovën e tij të botuar në gazetën "Shekulli" që unë kam fatin të drejtoj. Ashtu si edhe në përgjigjen që Kadare i ka kthyer Qoses në numrin e djeshëm të "Shekullit", ai nuk ka thënë se identiteti i shqiptarëve është i krishterë dhe vetëm kështu, por ka thënë se edhe një mysliman apo ortodoks shqiptar është po aq evropian sa edhe një katolik. Dhe fakti që ka dhe katolikë shqiptarë, kjo do të thotë që rrënjët e evropianizmit në Shqipëri janë të thella. Lidhur me polemikën. Nuk jam specialist i fushës për të cilën është debatuar, por shoh një sulm dhe një mllef të pastër nga z.Qosja në adresë të Ismail Kadaresë, i cili është padyshim personazhi më i rëndësishëm kulturor që shqiptarët kanë prodhuar ndonjëherë në historinë e tyre. Në polemikën e Qosjes, përveç mllefit të grumbulluar prej kohësh ka edhe tendenca të rrezikshme për ta linçuar Kadarenë si antimysliman, madje bëhen aludime se sprova e tij është botuar në të njëjtën kohë me botimin e karikaturave të profetit Muhamed në disa vende të Evropës. Kjo është së paku e pamoralshme për të mos thënë më shumë.

2. Nuk jam specialist i kësaj fushe dhe me modesti do të thosha se kjo është një temë që nuk më takon mua ta gjykoj. Duke vlerësuar polemikën, mund të dalloj logjikën, argumentin dhe stilin e mrekullueshëm të të shkruarit tek Kadare, në sprovën e tij "Identiteti evropian i shqiptarëve" dhe nga ana tjetër dalloj mllefin dhe konfuzionin tek shkrimi i gjatë dhe i mërzitshëm i Qoses.

3. Përkundrazi, Kadare ka kohë që sulmohet nga gjithfarë njerëzish, kryesisht shqiptarë, pasi në botë është i adhuruar dhe i vlerësuar. Evropianizmi tek Kadareja ka qenë një tipar i dalluar qartë edhe në veprën që ai ka botuar gjatë kohës së regjimit komunist, kështu që kjo është një linjë e qartë për të. Ndërsa gjatë këtyre 15 viteve të fundit, mjaft shkrimtarë të dështuar, studiues apo analistë janë marrë me Kadarenë me shpresën se duke e sulmuar do të bëhen të famshëm, por nuk ia kanë arritur dot. Diçka e ngjashme më duket edhe polemika e Qoses, autoriteti i të cilit, të paktën në Kosovë, pothuajse nuk njihet.

................... ..........

Kadare

"Duke përmendur fushatën fyese të bërë kohët e fundit kundër profetit Muhamed, Qosja, në mënyrë djallëzore e trajton sprovën time si pjesë e kësaj fushate e të inkurajuar prej saj. Do t'i thosha atij dhe të gjithë haxhiqamilëve të tjerë, se në jetën time nuk kam fyer kurrë asnjë profet. Në qindra faqe që kam shkruar për universin e Perandorisë Otomane, nuk kam përmendur kurrë për keq emrin e profetit të myslimanëve..."
Shekulli, 17.05. 06

Qosja

"Nuk mund të mos mendohet se tani, kur emri i profetit Muhamed dhe fjalët islam, mysliman, xhami, shkaktojnë sëndisje në mjedise të ndryshme perëndimore; kur, si thonë studiuesit, po kthehet epoka e konflikteve midis krishtërimit e islamit dhe e kryqëzatave; ja, tani, Ismail Kadare pandeh se i ka ardhur çasti i dëshiruar që të dëgjohet për disa oktava më lartë zëri i tij, më parë i pëshpëritur, kundër identitetit mysliman, në të vërtetë kundër përbërësve myslimanë në identitetin e përbashkët, të përgjithshëm, historik, të shqiptarëve...!".
Premisa të gabuara, 19.4.2006


  • Postime: 243
  • Gjinia: Mashkull
MR.DETI
#7 ne: 18-05-2006, 11:00:30
Per cdo njeri qe njeh vetveten, ju lutem , te nderuarit Rexhep Qosja dhe Ismail Kadare vertet nuk kane nevoje per avokat, e me teper te tipit tone...Te dy jane kolos te gjithe kete e pranojne, apo jo, e pra te mesojme prej koloseve dhe te behemi objektiv aty ku duhet edhe te behemi se perndryshe ne edhe iliret i bejme te krishter ndersa thirremi ne prejardhjen ilire, kendej themi se jemi shumice muslimane ndersa nga kendi i krishter komentojme islamin, per keto pune ka ekspert populli yne dhe le te flasin ata e jo une...pershendetje , keto ishin vetem disa mendime te vogla pa mos mbrojtur anen e askujt....

  • Postime: 215
walter
#8 ne: 18-05-2006, 11:09:16
Deti po e shohe se je shume i ngriture ne kuptimin e inteligjenses ne kuptimin e te shkrurit per kete meriton lavdrate e disa ma larte jane vetem kura.

  • Postime: 2287
PetritKola
#9 ne: 18-05-2006, 12:22:24
Titulli i temes eshte shume i gabuar. Rexhepi nuk sulmon por jep mendimin e tij ne debatin per idenditetin.
Ju komunsita, mendimi ndryshe ju duket sulm....

  • Postime: 1364
  • Gjinia: Mashkull
xhavo
#10 ne: 18-05-2006, 12:43:47
Shqiptarët - kur flitet për besimet fetare smund të mirren njerëzit dhe as kombi si kallëp. Një pjesë e shqiptarëve në kohë dhe hapsirë të ndryshme kanë qenë dhe janë te krishterë. Po ashtu një pjesë e tyre në kohë dhe hapsirë të ndryshme kanë qenë dhe janë musliman apo të cfarë do besimi tjetër. Shqiptarët kurrë nuk kanë qenë 100% krishterë - as tash e as këtu e 2000 vjet.
Njerëzit nuk kanë rrënjë, pa përjashtuar as shqiptarët. Njeriu është krijesa më e lirë e mundshme në tokë - por gjithnjë pa rrënjë. Besimi fetar nuk trashegohet gjenetikisht e as nuk bartet nga "rrënja në rrënjë", sepse ne skemi rrënjë për toke e as të lidhur për të parët tanë të hershëm.
Shqiptarët kanë qenë dhe janë tolerant dhe me respekt reciprok fetare, sepse ketë e kanë kushtëzuar edhe kushtet historike, por edhe afërsia kombtare. Muslimanët respektojnë Jezusin a.s., Marinë dhe shumë figura biblike dhe në esenc janë më tolerantë ndaj besimeve abrahamite. A mos vallë ky respekt dhe kjo afërsi është iluzion i këtyre  fundamentalistëve që muslimanët t'i quajn të krishterë?
Aq sa SOT muslimanët shqiptar kanë "rrënjë" krishtere, aq kanë edhe krishterët shqiptarë "rrënjë" islame.

  • Postime: 440
  • Gjinia: Mashkull
gysi
#11 ne: 18-05-2006, 12:46:31
Qosen e paskan detyruar te shkruaje ashtu????? LOL

Mos kam ngaterruar gje zonen, dhe ndodhem pa dashje tek zona e humorit? :S

O njerez, a e keni ndjekur debatin mes Qoses dhe Kadarese? I keni lexuar shkrimet e tyre?
Apo flisni ne ajer, per qef!

  • Postime: 1632
  • Gjinia: Mashkull
arbias
#12 ne: 18-05-2006, 16:09:25
O vetem lexonja historin e tyre me kend rrin me kend han me kand punojn dihet se per shqiptar keta te dy me asnje merit se meritojn Komunista dyt :(

  • Postime: 2357
  • Gjinia: Mashkull
kreksi
#13 ne: 18-05-2006, 19:19:21
Une nuk jam analiste por si veshtrues dhe lexues i rregullt kam arritur te kuptoje se cili ka provokuar i pari ne kete polemike e pastaje e japi edhe konstatimin tim.
Ketu shifet qarte se Qosja ka provokuar Kadaren pa kurrfare arsye, eh vetem se te shkruaj diçka ndaj personit i cili e ka ngritur dhe i ka ndihmuar qe te botohen librat e tije ne france dhe e ka rrespektuar gjithmon Qosjen kurse ky ia fut nje thik pas shpine, gjoja se Kadare  paska ardhur ne france qe te nisi kryqzaten e VII-apo VIII-të nga ketu si dikur, kete here  kunder vlezerve te tije muslimano-shqiptare, gje qe e tera kjo eshte e pa vertete sepse kadare jeton ne nje Metropole ku miliona njerz te zi e te bardh kryqzohen ne ditje, udhtojne se bashku punojne se bashku ne harmoni me njeri tjetrin pa dallime se nga e tek si e nga ka ardhur ai njeri...
Kadare kur ka shkruar ne romanet e tije ngjarje me personazhe  orientale ne disa romane te tije, kritiket letrare ne studio e quanin si te "opseduar nga orjentalizmi ottoman" por kadare ka ditur te mbrohet vete si duhet...

E vertete eshte se Kadare ka thene disa here se ne populli shqiptare nuk duhet jemi si nje ure ne mes perendimit e lindjes e qe te mbesim mu ne mes te kesaje ure si te pa levizshem se urat ndertohen per te kaluar mbi to e jo qe te mbesim ne mes te kesaje ures...
Ani pra sipas kesaje thenje, neve u dashka ta quajmi kadaren raciste e anti islamike ?

Jo, une mendoje se z.Qosja nuk e njef sa duhet Kadaren ose me te vertete don qe te mbetet me i madhi i ballkanit pas vdekjes se rugoves me duket se edhe atije iu ka mbushur mendja se njeriut te madh duhet ti perkushtohet nje ceremoni e madhe, sikur se eshte hapur konkursi se cili do jete shqiptari me i madhi i fundit keshtu qe Qosja ka filluar te mbledhi poena edhe ne pjesen tjeter te popullit, pra edeh nga ata qe e deshen dhe e percollen me nderime Rugoven, e tani perse edhe Qosja mos te meritoje edhe ai nje ceremoni te tile ?

Me falni se ju tregova qysh me siper se une nuk jam analiste por forumistë...
http://video.google.com/videoplay?docid=-1493882268472306938

http://video.google.com/videoplay?docid=-2603460159003780932

  • Postime: 2287

  • Postime: 2028
  • Gjinia: Mashkull
sulltani
#15 ne: 19-05-2006, 10:06:39
Kadareja ben mire te shkruaj ndonje roman apo novel, sa per rolin e analistit dhe historianit nuk merr vesh. Pale pastaj per politik nuk ja ka haberin fare.

  • Postime: 440
  • Gjinia: Mashkull
gysi
#16 ne: 19-05-2006, 14:30:25
Kreksi, mos u bej idhujtar i verber i askujt.
Qosja nuk e ka provokuar aspak Kadarene. Perkundrazi eshte Kadareja qe e ka nisur i pari sherrin.
Qosja shkroi nje ese te botuar ne gazeten "korieri", ku prekte probleme kulturore dhe ndikimet kulturore ne identitetin shqiptar dhe kaq.
Ishte Kadarjeja ai qe i ktheu pergjigje me nje esse tjeter te botuar ne "shekulli" ku godiste Qosen dhe hidhte disa teza te cilat per mendimin tim jane teza kryekeput raciste.
Me pas Qosja i ktheu pergjigjen e duhur Kadarese me essene e tij ndaj Kadarese. NQS e ke lexuar pergjigjen e qoses do te kuptosh se kush ka ditur te ktheje pergjigje. Qosja e ka zberthuer fije fije kadaren, duke e c'kopsitur deri ne detajet me te imta.
Jo me kot ky debat ka bere kaq buje, duke vene ne levizje, ku jane e ku s'jane, te gjithe sahanlepiresit qe qe hane mbeturinat e lena ne tryeze pas darkave te gjeneraleve te medhenj si kadareja. Pikerisht pasi gjeneralit te tyre filluan ti merreshion kembet dhe po binte perdhe. Dhe normalisht me kete fluturonin edhe therrmiat e tyre nd'ane tryezes.

Lexo njehere se 'cka shkruar qosja pastaj flit.
Megjithate, edhe pa pergjigjen e qoses, per mua eseja e kadarese, ku dhe cenoi qosen, ishte vertete mjaft mediokre, dhe per me teper  nuk shpaloste gje tjeter pervec mllefit dhe racizmit te tij, ndaj nje pjese te rendesishme te kultures tradicionale shqiptare.

  • Postime: 2357
  • Gjinia: Mashkull
kreksi
#17 ne: 19-05-2006, 15:44:24
Po mirë atëherë, unë e rrespektoje shumicen dermuese te shqiptarve qe janë kundër Kadares.
Mirëpo ndoshta njeriu e jep mendimin e tije për atë persone qe e njehe me shumë se sa për dike qe e njehe me pake, e ne këtë rast është e mundur qe Qosjen e njifkam më pak se Kadaren kurse për ata qe e mbajn anën e Qosjes, kuptohet e njohin me mirë atë se kadaren dhe vetëm se këtu është dallimi.

Po të mos ishim ne forumistet, gazetaret analistet e mediat e ndryshme kjo polemike as qe do ishte përmendur fare...pra ne polemitizojme me njëri-tjetrin kurse Kadare e Qosja, ata kan mundur te mirren vesh edhe përmes telefoni apo përmes letrave për mos pajtimin e mendimeve të tyre kontraverse.

Ne këtu jemi spektatore dhe asgjë tjetër.

As njeri as tjetri nuk kan bërë mirë qe kan ardhur deri këtu mirëpo mbasi  tani ka ndodhur një hidherim mes dy personaliteteve mund të themi se mirë qe ndodhi dhe u njohem edhe me mirë, apo "Ra ky mort dhe u pam" e ra kjo polemike e njftem edhe me mirë me njëri-tjetrin se kush është e çka është.

Pra  nesër edhe nëse shifemi do pijm e do defrohemi se bashku ama mendimin tim për çështjen shqiptare as ju e askush pra as Qosja nuk mundet  te ma ndryshoje se unë e dua një botë shqiptare te begatshme dhe te kulturuar dhe te hijeshme(ju mund ta quani racizem këtë, apo jo) por unë kështu e dua vendin tim..
Ju mund te me thuani; jo, e ke gabim, se ne jemi me një identitet islamik dhe nuk duhat te lshojmi pe nga askushi !
Unë as qe mendoje kështu, por perafersisht te gjithë mendojm njesoje por vetëm se i interpretojmi keq frazat sikur vete dreqi ti shtypte këto shkronje qe te luaj me neve, si ne një spektakel mes veti...
Kadaren nuk thash se po e mbroj, po unë po e mbroje atë pjesen time ku me takon edhe mua te mbrohem si individ se me çfarë te drejtë ka guxim te shprehet Qosja në vend timin gjoja se shqiptarët kan identitet islamikë ?
Jam i bindur se këtu ka fajet ose shtypi qe ii ngatrron fjalët ose vete autori sepse tjetër është të thuash  se; "shqiptarët kanë tradita islamike" e tjetër është të thuash kan identitet islamikë", ju lutemi, këtu është dallim i MADH !  

Nje Akademik, me gerrmen e MADHE A nuk guxon te beje nje gaf te tille te hutoje njerzit, popullin e tije me nje shprehje te tille aqe skandaloze, ku shkon vetem se ne dobi te armiqve tanë.
Po te kishte thene se po, ne kemi tradita dhe kemi fene islame, kemi disa tradita si ne boten islmike kjo nuk prish pune sepse edhe ashtu eshte me besimtaret e fese islame ne trojet shqiptare, kjo dihet, se minarja ne thes nuk futet, na njohin bota.
Ama kur thua se identiteti yn eshte islmike, kjo eshte nje tez antishqiptare qofte edhe ndonje gabim shtypi kjo denoncohet dhe kundershtohet nga secili shqiptare qoft katolik, ortodoks apo mysliman se kjo cenon identitetin, rrjedhen e nje populli.
Ketu pra eshte molla e sherrrit e jo te Kadare.

  • Postime: 82
  • Gjinia: Mashkull
Dardhanus
#18 ne: 19-05-2006, 17:53:59
Përse Rexhep Qosja sulmon Ismail Kadarene ?

Sepse eshte gjo e gjall ???

Apo eshte Gomari duke ngordh qe shkelmon nja dy-tre here ??

Rexhep Qosja (Čosič) na qenka Gjigant, Kolos e bla bla bla

Ai eshte askushi. Per ate eshte me se miri te shkoj te vllau i vet popi Artemje se i ngjan shume atij, apo ndoshta e ka marr malli per Tomate t'pazarit. Ne i dham Tomate sa te doj, vetem let largohet nga Shqiptaria e le te shkoj ne vendlindjen e vet, atje ku nuk ka Shqiptar po vetem Shqipfolsa.

-----
Armiku më i madh që i ka shkaktuar dëmet më të mëdha popullit Shqiptarë, ka qenë gjithmonë Shqipfolsi …

  • Postime: 1364
  • Gjinia: Mashkull
xhavo
#19 ne: 19-05-2006, 18:24:12
Për identitetin Qosja kishte shkruar: "Kemi shqiptarë me identitet katolik, shqiptarë me identitet ortodoks, shqiptarë me identitet mysliman, shqiptarë me identitet protestant dhe shqiptarë me identitet ateist, por të gjitha këto identitete të veçanta, më të ngushta, më të vogla, në sajë të të përbashkëtave të përmbajtura në secilin prej tyre bashkohen në atë përgjithësinë, në atë të përgjithshmen, në atë të tërën që i themi IDENTITETI KOMBËTAR SHQIPTAR. Ai që i ka të qarta këto, ai që ka kuptim për marrëdhënien e të veçantave me të përgjithshmen, nuk do të akuzojë se po ndan shqiptarët në të krishterë dhe në myslimanë...".
Kështu flitet burrnisht dhe realisht, e jo me u laku si lavire (Kadare).

Unë përvec që kam identitet kombtar shqiptar, unë kam dhe identitet fetar Islam, përcka ndihem krenar, i pëlqej dikujt apo jo. Pse duhet të frigohemi ne të themi që jemi musliman (ata që janë...ata që sjan-punë për ta)? Pra unë jam edhe shqiptar edhe musliman me vullnetin më të madh personal dhe traditë familjare dhe këtë nuk e kam fshehur kurr para askujt dhe as që e fshehi.

Unë gjithmon kam thën se këta njerëz janë të ndikuar dhe të devijuar nga ekstremizmi dhe racizmi ballkanik. Propaganda ballkanike përpiqet t'i jap një figur negative Islamit dhe në ketë mënyrë shfarosjen dhe luftrat ballkanike t'i legjitimoj. Por ketë nuk e ha pazari më. Ne si musliman shqiptar nuk i kemi luftuar serbët pse ishin të krishterë ortodoks apo pse ishin serb, por sepse ata ishin kriminel dhe nuk lanë gjë pa berë. Ky është mesazhi ynë dhe kjo tashmë është e qartë.
Nëse ka dicka ndaj të cilit duhet turpëruar atëherë ketë duhet bërë serbët ndaj kryqit të tyre, që në emër të tij kanë shfarosur njerëz, dhunuar gra, masakruar familje. Për ketë duhet të turpërohen gjithë krishterët.

  • Postime: 2357
  • Gjinia: Mashkull
kreksi
#20 ne: 19-05-2006, 19:26:13
Mire pra xhavo, nuk e kam ditur deri sot nje gje te tille qe populli yn paska aqe shume identitete, e kam ditur se kemi vetem nje; shqiptar !!!
Une nuk jam aqe i ditur sa ju e Qosja por kurrsesi nuk i lejoje vehetes qe dikushi te me ngjese etikete tjeter perpose asaje qe e thash me siper.

Por tani jam edhe me shume i bindur se shumica e shqiptarve intelektuale dh shkrues te forumeve nuk e dikan definicionin e fjales IDENTITET KOMBTARE.

Prandaje edhe keto polemika qe kan filluar ne mes te dy personliteteve te shquara tani jam i bindur se ketu ka mos marrveshje rrethe ketije termi, identiteti i shqiptareve.
Ku e dini ju, ndoshta edhe une e kadare po edhe Qosja kemi tradita islamike te trasheguara nga pushtuesi otoman por identiteti yn prape mbetet derisa e quajmi vehten shqiptare dhe se flasim shqipe dhe prononcohemi vetem si shqiptare, trashegues te trungut ilirë i popullit me te lashte te europes.
As turqit as iranianet as algjerianet e as nje popull ne bote nuk ka identite islamike, si pretendoni ju, ama nuk e di se nga i nxirrni ju keto terma !
Po ata popujt arab kan pasur identitet qysh edhe para se te perqafojne fene islame o zotri.
Vetem ne shqiptaret qe i perziejm identitetin e fen ne fjalor, sa çudi eshte me neve.

Mbaje mend se identiteti i nje populli nuk do te thote perkatesija fetare, o zotri...

  • Postime: 2800
  • Gjinia: Femer
BabyDance
#21 ne: 19-05-2006, 22:16:55
Qe e njeh bota këtë e di edhe ti por nuk do ta pranosh. Domethenje ne këtë pikë ka qe ç'ke me te pasi nëse e njeh, shyqyr Zotit e njeh për mirë si kokë e madhe dhe njeri me vlera dhe ide perparimtare.
PREJARDHJEN E KEMI TE KRISHTERE, te pëlqen ty apo jo (nëse ke lexuar apo dëgjuar ndonjëherë histori te Shqipërisë), kështu qe nuk po fus njeri ne thes. Pastaj nuk do edhe shumë mend kjo gjë, nga na erdhi Shqipërisë ne mes te Europes se Krishtere, prejardhja islamike???  :D(thjesht u konvertuan ne kohën e turkut dhe kaq ).

Te flasin per keto secili i ka vlerat e veta qofshin negative qofshin pozitive ( nejse spo vazhdoj me teper )
Per prejardhjen te me falish Ami ( mbase me ardhjen e Turqise me sundimin e Turqise jemi konvertu ne Musliman edhe eshte pune e mire qe shumica jan konvertu dhe kan pranu fen Islame por mbase ti thua ashtu qe me ardhjen e Turkut ka pas konvertime ? Po krishterizmin prej kujt e keni trashegu ? Dmth kush nga kush e ka trashegu ?
Pastaj nuk ka rendesi se ku gjendet nje shtet per te qen musliman.

  • Postime: 2287
PetritKola
#22 ne: 19-05-2006, 22:40:53
Besimi eshte pjese e idenditetit por jo vete idenditeti...
Kadareja zanatin e pare e ka llogaritar, financier. Kur nuk e la Ramizi te behej president ne marrveshje me te u "aratise" ne France se bashku me familjen si "disident"...  :D
Ne se vendet myslimane do te ishin me te perparuar ne kete moment nga ana teknologjike dhe e te mirave materiale Kadareja do na argumentonte te kunderten...
Me cudit se si qfiri Kadare dhe te tjere qafira i ka zene meraku per besimin fetar dhe jane zhytur ne studime...
Personalisht nuk kam probleme as me krishterimin dhe as me myslimanizmin, probelme kame rrufjanet qafira... hmmmmm:

  • Postime: 855
  • Gjinia: Femer
Ami
#23 ne: 20-05-2006, 03:43:18
Me çudit se si qfiri Kadare dhe te tjerë qafira i ka zënë meraku për besimin fetar dhe janë zhytur ne studime...
Personalisht nuk kam probleme as me krishterimin dhe as me myslimanizmin, probelme kame rrufjanet qafira... hmmmmm:
Më fal po nëse quan qfiri (siç e ke shkruar vete) apo qafir një kokë si Ismail Kadare, nuk e di se si mund te quhen njerëzitë si puna jote qe vjellin vrer për njerëzitë, dhe përdorin atë mënyrë te foluri qe perdor ti.
Ke shkruar diku se: "Kadare mbrojti komunizmin, pastaj "mbrojti" demokracine dhe tani e ka zënë me krishterimin". Nëse e ka bërë kete, pune e madhe fort. Me fal po ne kohën e komunizmit kush guxoi te mor fliste mirë dhe të mos e paguante me jetë?. Pra kemi folur mirë te gjithë pavarësisht nëse e kemi dashur apo jo atë kohe.
Pastaj Kadare ne mënyra figurative iu ka kundervene komunizmit ne shumë libra te tij (nëse ke lexuar ndonjë, apo nuk lexon....) për atë qe kupton, sepse hapur fare nuk kishte pse te dilte. Pastaj demokracine përse të mos e perkrahte??? Kush nuk e përkrah demokracine?. Dhe sa për Kristianizmin ai thjesht po nxjerr ne pah te vërteta, vetëm kaq dhe nuk mendoj se po ofendon njeri (siç po mendojnë disa islamike me seder te sëmurë).
Kadare përfundimisht është i kompletuar ne të gjitha pikat si akademik, dhe nuk është thjesht shkrimtar novelash apo romanesh siç thuhet me lart.

  • Postime: 2357
  • Gjinia: Mashkull
kreksi
#24 ne: 20-05-2006, 04:17:20
Kadare ka thene mendimin e tije nga kendeveshtrimi i tije ku jetone ai dhe si analizues ka thene te verteten duke u menduar me gjeresishte te spjegoje se ku ndodhet  identiteti i shqiptarve ne kete situat te sotme teper kritike, ne mes lindjes dhe perendimit
Une nuk kam mundur te vreje se Kadare eshte treguar raciste apo e urren nje kontinente te terin sepse eshte i nje ngjyre apo nje race tjeter dhe habitem se si me aq nguti Qosja i ka marrur keto kendeveshtrime te kadares aqë ofenduese dhe raciste ?

Duhet ta dije Qosja se Kadare jeton ne nje Metropl dhe bote te civilizuar prej vitesh dhe se shtepine botuese te tije e ndan me shkrimtare te tjere me lloje lloje  origjine pothuajse nga te gjitha kontinenetet.
Po te ishte ashtu si e shef Qosja, tek e fundit deri me tani do kishte dalur se paku nje shkrimtar apo nje banor nga ky METROPOL me raca te ndryshme ku do ta akuzoje Kadaren si anti islamist apo anti afrikan apo tjeter. Pra me siguri se nuk ka gabuar se gafe te tilla apo per shprehje te tilla ofenduese ketu ne boten e civilizuar menjehere dergohesh para nje tribunali, edhepse egziston shprehja e mendimit te lire e mbrojtur me ligj, ka edhe nje kufi ketu e per kete habitem se si ne kosove e shqiperi ky mendim i kadares ka plagosur aqe njerez apo shpirtera njerzish kurse ne vendet tjera jo ?
Mos harroni se çdo shkrim i kadares nga shqipja botohet edhe ne frngjishte dhe do ishte e pamundur qe tu iket ketyre kritikave nese me te vertete diku kadare ka shkelur keto rregulla atehere do kritikohet edhe nga te jashmit.
mirepo me habit qendrimi i gjoja analisteve tane te cilet  mundohen te jene MBROJTESIT E e te gjitha identiteteve botnore e sidomos Kampinet e mbrojtjes se islamizmit, duke u mbrojtur nga sulmet e imagjinuara pra vetem hajt te mbrohen edhee pse askush nuk i ka sulmuar...