Ç’po ndodh me shqipen e WhatsApp-it? - Letra

×
Hyrja
Profili

Ç’po ndodh me shqipen e WhatsApp-it?

Ç’po ndodh me shqipen e WhatsApp-it?

· 3 · 460

  • Postime: 26707
  • Gjinia: Mashkull

ne: 19-09-2019, 17:28:34
 

Alma: – mjep pk nmr e Sonit
Blerta:-06982….
Alma-flm
Blerta-wk, (emoji: dy buzë)
Në një variant të përdorimit të shqipes së saktë do të ishte:
-Zemër më jep pak numrin e Sonit.
-06982….
-Faleminderit
-Të lutem. Të puth dy herë.

Nëse të duhet të shkruash një mesazh të shpejtë, ti nis të përdorësh një shqipe intensive: shtyp me shumë nxitim tastierën, shkurton fjalë, sintetizon fjali, përdor emoji (madje as në shqip nuk e kemi një ekuivalente), ngushton ose eliminon përdorimin e shenjave të pikësimit. Të ndodh të zëvendësosh të folurën zanore me mesazhin.
Gjuhëtarët e kanë quajtur një lloj gjuhe hibride që shkrin elemente tipike të të folurit e të të shkruarit e që po e rrit përdorimin nga dita në ditë, po bëhet mënyra jonë e komunikimit.

A po lëviz gjuha shqipe nën ndikimin e këtyre ndryshimeve, a është ky një mutacion që përcjell edhe një seri aspektesh pozitive por edhe po aq negative? Nëse hedhim një vështrim se si ka ndryshuar gjuha shqipe në kohë, e tashmja e shkruar na jep një mundësi për të kuptuar nëse kjo formë e re linguistike e përdorur sidomos te të rinjtë për të komunikuar është një hibrid, një tendencë apo diçka e re së cilës ende nuk ia kemi përcaktuar rolin në gjuhën shqipe.

Komunikimi elektronik është një hapësirë shumë e gjerë. Mesazhi i parë nga një kompjuter te një tjetër u dërgua në vitin 1969. Në vitet `80, hulumtimi në Zvicër nga shkencëtari britanik i kompjuterëve Tim Berners-Li, rezultoi në World Wide Web, duke lidhur dokumentet HyperText në një sistem informacioni, të arritshëm nga çdo nyje në rrjet. Që nga mesi i viteve 90 interneti ka pasur një ndikim revolucionar në kulturën, tregtinë dhe teknologjinë, duke përfshirë rritjen e komunikimit pothuajse të menjëhershme me anë të postës elektronike, mesazheve, video thirrjeve, blogëve, rrjeteve sociale dhe faqeve të blerjeve on-line.

Por ajo që sot po kthehet në fushë hulumtimi është hapësira e shkrimit elektronik. Në të identifikohen tekste dhe mjete të cilat kanë shumë afri dhe dallime më njëra-tjetrën, takojnë në grafika dhe mesazhe, por dallojnë në specifika individuale. Jo pak raste këtyre teksteve dhe mjeteve i janë atribuuar vlera inovative në raport me mënyrat dhe format tradicionale të të shkruarit.

-Cilat janë specifikat e këtij shkrimi të ri që tashmë ka lindur?

-Cilat janë aspektet inovative të tij dhe në ç`raport rrinë ato me traditën?

-A është vërtetë ky lloj shkrimi një hibrid që duhet trajtuar si evolucion (dhe në këtë rast do stimuluar), apo regres (dhe në këtë rast përcjell nevojën e një ndërhyrjeje të shpejtë).

Këto janë pyetje të cilat, nuk është hera e parë që ndërgjegjja sociale dhe ajo linguistike e individit i përball me dyshime herë fatale e herë skeptike.

Nëse i hedhim një vështrim më të imtë këtij fenomeni, do të fokusoheshim kryesisht te shqipja që sot përdoret në shkrimet elektronike. Përdorëm termin shqipja, për të delimituar hapësirat kuptimore të fenomenit: në këtë territor përfshihen karakteristikat gjuhësore të shkrimit elektronik, por edhe faktorë socialë e psikologjikë që kanë ndërhyrë me forca determinuese jo rrallëherë. Në këtë kuptim, vlera e hulumtimit bazohet kryesisht te fenomenet gjuhësore (shkurtesat, klonimet, kalket, etj) që natyrisht nuk janë karakteristikë e shkrimeve elektronike në përgjithësi, por specifikisht e mjeteve të shkrimit elektronik që shërbejnë për të dialoguar: e-mail, chat, mesazhe. Këtu flasim kryesisht për mesazhe me tekst, por edhe për ato mesazhe ku ndërhyjnë figurinat apo emoji-t.

Ndërkohë që shkrimi në kompjuter të jep komoditetin të shkruash e të rishkruash, të prishësh, të presësh e ta ngjisësh diku tjetër materialin, etj, kjo shpesh herë e dëmton qartësinë e komunikimit sepse zhvendosjet jo pak raste cënojnë kontekstin, konektorët dhe si rrjedhojë semantikën e fjalës së folur. Gjithsesi ndikimi i këtyre fenomeneve në gjuhën shqipe është ende në proces, çka e bën të vështirë përcaktimin e rolit ndikues definitiv të tyre mbi të.

Fenomeni i komunikimit elektronik sigurisht që nuk përfundon në dimensionin dialogues. Mediet e tjera padyshim paraqesin fenomene të ngjashme, por në një masë shumë më të vogël: kështu për shembull faqet në internet shkruhen kryesisht në një shqipe standarde, ose me devijime të izoluara. Kjo nuk do të thotë që struktura tekstuale e një faqeje libri është e njëjtë me atë të një faqeje interneti. Mes tyre ka dallime që domosdoshmërisht kushtëzohen nga faktorë jashtëgjuhësorë si p.sh. letra përballë ekranit, përmasat e librit dhe përmasat e një monitori, etj. Por gjithsesi, këto janë dukuri që prekin më shumë arkitekturën e një teksti, veçanërisht strukturën hipertekstuale dhe më pak materialin gjuhësor.

Pa dyshim që elemente të rëndësishme që cënohen nga kjo lloj përdorjeje e gjuhës,
janë llojet e diskurseve që shfaqen në larmi stilistikore e cila kushtëzohet pikërisht nga ndryshimi i mjetit të shkrimit.

Jo pak herë shfaqen formate tekstesh të ndryshme nga formatet tradicionale. Procesi i shkrimit në shkollat tona daton i studiuar kryesisht në fillim të shekullit XX. Për sa i përket arsimit fillor, studiuesi B. Rama pohon se „në periudhën për të cilën po flasim, kohën më të madhe të orës së mësimit e zinin: fjala e mësuesit, leximi nga mësuesi e nxënësit dhe detyrat me shkrim”, të cilat bëheshin me pendë (mjet që sot nuk njihet fare nga gjenerata e viteve `70 e lart). Kalimi nga penda te stilolapsi duhet të ketë ndodhur në fund të viteve `60, ndërsa të përdorje makinën e shkrimit trajtohej si profesion që paguhej me rrogë nga shteti. Futja e kompjuterit në vitet 2000 u bë masive, por pavarësisht kësaj shkrimi në kompjuter quhet një proces i paplotësuar masivisht, ndonëse në universitet, në administratë dhe në botën e punës po fillon të bëhet mbizotërues. Kompjuteri, ky mjet i ri që nuk ka asgjë të përbashkët me pendën apo stilolapsin, takon me to në produktin përfundimtar shkrimin. Por edhe ky kontakt fizik, ndan dallime rrënjësore përmbajtjeje.
Natasha Porocani (Shuteriqi)
https://peizazhe.com/2019/08/29/hapesira-e-shkrimit-elektronik-i/

  • Postime: 26707
  • Gjinia: Mashkull

#1 ne: 19-09-2019, 17:29:37
Komunikimi elektronik përballë atij tradicional

-Risitë

Teksti i shkruar elektronikisht në aplikacionet whatsApp apo Viber, në dallim nga teksti i shkruar në letër ka destinacion dialogimin. Destinacioni në fjalë ka kushtëzuar dhe formësuar tipologji të ndryshme nga ato tradicionale. Madje pikërisht kjo bën që të shfaqen më qartë dallimet me shkrimin tradicional (ku nuk vendosim vetëm standardin, por edhe dialektet, zhargonet, etj). Qëllimi parësor i këtij lloj komunikimi dialogues është të përcjellë informacionin në kohë reale, i krahasueshëm me atë të bisedës ballë për ballë. Kjo vlen në fakt edhe për postën elektronike, ndonëse ajo mund edhe të shtyhet në kohë. Për ta përmbledhur, kjo vlen për mesazhet me tekst që komunikohen elektronikisht.

Gjykojmë që pikërisht kjo njëkohësi është risia themelore e komunikimit elektronik, përballë atij tradicional.

Historiku i shkrimit na tregon se njeriu sapo u krijua e zgjeroi botën e tij duke zgjedhur së pari të grumbullojë informacion dhe po aq ta transferojë këtë informacion. Në këtë kuptim „gjuha“ ishte i pari „internet“ që jo vetëm transferoi informacionet, por i shoqëroi këto edhe me gjestikulacione të quajtura me vonë „gjuha e trupit“, të cilat sot, përcjellë në kohë reale, interneti i vërtetë i ka emërtuar „emoji“. E në fund të fundit, të gjitha mjetet që ofron në komunikim interneti nuk bëjnë tjetër veçse priren gjithnjë e më shumë të imitojnë ato të komunikimit oral. Në këtë risi, janë detajet ato që përcaktojnë inovacionin. Dhe detajet përfshijnë ndër të tjera emojit. Sociologët argumentojnë se përdorimi i internetit, i rrjeteve sociale dhe bisedave, duke patur si synim imitimin e bisedës ballë për ballë, përfshin emojit, si shprehje grafike e emocioneve që njeriu zgjedh të përcjellë në atë informacion me fjalë. Bëhet ekonomik jo vetëm shkrimi (informacioni), por edhe emocioni. Në një farë mënyre emojit të lidhura me informacionin bëjnë që aftësitë marrëdhëniore mes njerëzve të realizojnë një komunikim më të përshtatshëm. Por asnjëherë nuk duhet harruar se në raportin mes shkrimit tradicional dhe atij elektronik në mes ka qenë edhe telefoni, i cili gjithsesi ka zvogëluar në mënyrë progresive distancën midis shkrimit dhe fjalës tradicionale. Ai ka mundësuar biseda në distanca sinkronike; por edhe telegrafi dhe faksi, të cilat dërgojnë shkrime nga distanca, por në kohë reale.

Nëse, nga pikëpamja komunikuese, risia gjuhësore e shkrimit elektronik konsiston në përdorimin sinkron (term i përdorur nga Baron) të shkrimit, nga pikëpamja sociolinguistike risia më thelbësore konsiston në kontributin vendimtar që këto mjete kanë siguruar për të modifikuar bazën sociologjike të atyre që përdorin shkrimin për një komunikim joformal.

Deri njëzet vjet më parë, ky ndryshim ishte fare i pandjeshëm, por tani për shkak të një lloj demokratizimi të gjuhës, por jo vetëm, po zgjerohet me shpejtësi. Demokratizimi i gjuhës jo pak herë është kuptuar si mosrespektim i rregullave të tekstit të shkruar tradicional, sepse dihet që shkrimtari, kur merr stilolapsin në dorë, është nisur drejt përdorimit të larmisë më formale të repertorit të tij gjuhësor. Por shkrimi elektronik (kryesisht ai dialogues) është më intim, më i paqëndrueshëm, më pak zyrtar edhe në krahasim me tekste të tipologjive që kanë destinacion shkrimin jo formal si ditari, letrat e dashurisë, pusullat apo shkrimet në mur.

Marrëdhënia me standardin

Të gjithë këto fenomene nuk lindën nga hiçi. Ato i përgatiti ndryshimi marrëdhënieve sociale së pari e më pas ndryshimi i marrëdhënieve të individit me shoqërinë dhe gjuhën si mjet mes tyre. H.Hysenaj pohon se “Ndryshimet në shoqëri, liberalizimi i gjuhës dhe vënia e kontakteve komunikuese midis pjesëtarëve bashkësisë folëse kanë prodhuar evoluim gjuhësor të shoqëruar me ndryshime të kodeve ekzistuese.”
Në vitin 1972 në Shqipëri vendoset përdorimi gjuhës standarde në komunikimin zyrtar. Në mënyrë administrative mësimi dhe çdo marrëdhënie mes individit dhe shtetit (ku fusim edhe mediet) organizohet në gjuhën standarde. Por nëse synojmë t`i referohemi ndryshimeve të komunikimit në gjuhën shqipe duhet të kemi në konsideratë arsyet se përse standardi paraqiti probleme të cilat u trashëguan deri sot dhe u standardizuan nga komunikimi në internet.

Së pari duhet t`i referohemi modelit që u përdor për të formësuar standardin. Nëse mes dy dialekteve brenda territorit të ish RPSSH ngushtica ishte e dukshme, unifikimi po e zbuste atë. Ndërkohë që e folura në Shqipëri dhe e folura në Kosovë që në ngjizje të standardit e reflektoi këtë largësi, e cila me kalimin e viteve jo vetëm që nuk u shpërfill, por u ngurtësua si e tillë. Rrahman Paçarizi, saktëson se shqipja e folur në Kosovë dallonte nga ajo në Shqipëri për faktin se e folura standarde në Shqipëri për bazë kishte marrë “modelin vokal të toskërishtes”, ndërsa e folura standarde në Kosovë u mbështet mbi të folurën e vernakularit të Prishtinës, i cili ndonjëherë kishte edhe karakteristika të stërkequra të modelit vokal të Kosovës. “Në Shqipëri mbizotëroi modeli vokal i toskërishtes, i cili nisi të imponohej si të ishte vetë standardi, duke u sjellë me mospërfillje ndaj vetë standardit”, shprehet ai (Paçarrizi, 2011:97), duke identifikuar kështu një ndër shkaqet e mospërhapjes së kënaqshme të standardit të folur të shqipes së normuar më 1972. Kjo bëri që shqipja e folur të mos përvetësohej në masë të kënaqshme nga folësit e tjerë që kishin gjuhë native ndonjë variant tjetër dialektor, posaçërisht nga folësit e shqipes standarde në Kosovë. E refruam këtë dukuri si problem, sepse dialekti i Kosovës u përthith shumë nga gjuha e komunikimit elektronik për dialogim, dukuri kjo analoge me disa nga vendet e tjera në botë.
Së dyti, duke qenë se standardi, është një variant i gjuhës së përdorur, i konsideruar nga Combrettes si varianti më i mirë, duhet të thënë se ai u ruajt për 50 vjet me rigorozitet dhe fanatizëm nga shteti, madje edhe me masa administrative u shoqërua ruajtja e tij. Por kjo nuk e shmangu përdorimin e dialektit në gjuhën e folur, por veçse e izoloi atë nga gjuha e shkruar. Kaq e pafuqishme ishte kjo mënyrë kontrolli mbi gjuhën (e shkruar kryesisht), sa menjëherë pas viteve `90-të dialektet shpërthyen, duke fituar territor edhe në të shkruar. Këtu nuk i referohemi vetëm veprave të Fishtës, Koliqit, etj që nisën të ribotohen e rilexohen, por edhe veprave të autorëve bashkëkohorë të asaj kohe si Rreshpja, Camaj, etj. Veç kësaj, lëvizjet demografike bënë që përshpejtimi i ndryshimeve sociale të shoqërojë me po të njëjtin temp ndryshimet gjuhësore. Të ardhurit sollën me vete drejt kryeqytetit (të cilin domosdoshmërisht do ta trajtopjmë si epiqendër të gjuhës standarde) edhe ndryshimet e tyre fonetike, leksikore madje edhe sintaksore (sidomos nëse i referohemi formave të pashtjellura, shurdhimit të bashkëtingëllores së zëshme në fund të fjalës, elipsës së shpeshtë, gjysmë-fjalëve, apo ndryshimit të tempit në të folur). Këtë pohim e gjeneron edhe ideja e Hysenajt, sipas të cilit „Në këtë situatë, sot mund të flitet edhe për konceptin e quajtur “dialektizim të standardit”. Ky konstatim vlen për të dy modelet shqiptimore, për atë të Shqipërisë me qendër Tiranën dhe atë të Kosovës, me qendër Prishtinën.”
Së treti, në mënyrë të veçantë në vitet `60 nisi në fushën e letrave shqipe një situatë e re komunikimi, e cila përhapi modernizmin. Me motivin e mënjanimit të shablloneve dhe skemave, romanet e P.Markos, J.Xoxes dhe I.Kadarese sollën një tjetër mënyrë komunikimi në shqipen e shkruar. Këtu do t`referohesha veçanërisht një tipi fare të ri komunikimi që solli Kadareja, i cili te „Gjenerali“ apo „Kronika“ arrinte të përçonte informacionin në sinkron me ngjarjen. P.sh. atë që në Itali në vitet shtatëdhjetë e tetëdhjetë Raffaele Simone (1980) e përcaktoi menjëherë si “të folurit për veten”, duke marrë formë, forcë, domethënie, veçanërisht nga të rinjtë, për ta zgjeruar sferën e intimitetit, në Shqipëri ishin të paemërtuara, por u përthithën dhe u imituan në forma më të brishta. Janë disa kontekste komunikimi që nuk mbetën biografike, por u perceptuan si rrëfime të dukshme intime. P.sh komunikimi poetik i Fatos Arapit apo Dhori Qiriazit, rrëfimet e Ilinden Spasses. Do të veçoja në këtë kontekst, dukurinë aq interesante të Kadaresë te „Dimri i vetmisë së madhe“, ku ndoshta për herë të parë në letërsinë tonë vjen e folura-zhargon e djemve të rrugës Bardhyl, e cila mund të konsiderohet shfaqja e parë e asaj që do të quhet më vonë gjuha e WhatsApp-it.
Së katërti konsolidimi i vlerave rinore shqiptare, i cili kishte filluar të shfaqej në vitet gjashtëdhjetë, por u ndërpre pas Festivalit të 11-të, i përket periudhës së pas `90-ës. Me ndryshimet sociale e politike erdhën edhe ndryshimet e marrëdhënieve të individit me gjuhën. Por ata që ishin në avangardë të krijimit të një kodi të ri gjuhësor, ishin të rinjtë. Sepse dihet që komunikimi elektronik në Shqipëri ka një shpërndarje të diferencuar mes brezave të ndryshëm.

Së pesti karakteristikat e të ashtuquajturës gjuhë rinore, morën formë edhe nëpërmjet ndërhyrjes së kulturave të ndryshme, të cilat e fituan terrenin në mënyrë kaotike në fillimet e tyre, për shkak të virgjërisë multikulturale me të cilën qasej rinia shqiptare. E pavarësisht kësaj, në vitet 2000 mbërrijnë ndryshime të shumta: kultura e popit ndërkombëtar, ndikimi i fuqishëm i kulturës italiane, ndikimet e botës anglo-saksone, hyrja me arrogancë e dialekteve të Kosovës, kokëfortësia e dialekteve lokale, të cilat në shumësinë e tyre, në fund të fundit dëshmojnë për një vitalitet të jashtëzakonshëm në Shqipëri, të krahasueshëm me disa nga zonat gjuhësore evropiane.

Dhe po të kemi parasysh raportin midis territorit shqipfolës dhe sasisë së dialekteve e nëndialekteve të shqipes, atëherë do të thoshim që kjo lëvizje është madje e konkurrueshme me këto zona evropiane që ne nënkuptojmë.

Po ashtu në këtë hapësirë gjejmë vend të këmbëngulim për fuqinë që morën zhargonet. Para viteve `90 zhargonet e të rinjve e buronin origjinën e tyre nga lëvizjet politike, sociale apo kulturore, sot, ata zhvillojnë kanale të reja komunikimi thjesht për t’u shkëputur nga pjesa tjetër e shoqërisë, pa ndonjë arsye keqdashëse. Qëllimi i vetëm i përdorimit të fjalëve të huaja, metaforave dhe shkurtimeve është ngarkesa e gjuhës me forcë shprehëse për ta bërë atë thelbësore, dialektike, pa turp dhe, mbi të gjitha, të pakuptueshme për të tjerët. Të përdorura në jetën e përditshme, zhargonet mund të kalojnë me shkrim, për të mos hyrë në zhanre të caktuara letrare. Nuk është gabim të thuash që historia e një gjuhe është gjithashtu histori e zhargoneve të saj. Në përgjithësi, zhargonet shërbejnë për të pasuruar imazhin fonik që gjuha mbizotëruese jo gjithmonë e përmbush; ato shndërrojnë kuptimin jo thjeshtë në hapësira polisemike, po në kode; zhargonet janë llambushka të kuqe që dëshmojnë se një grup ekziston, por njëkohësisht të bindin që nëse nuk je pjesë e këtij grupi, ti nuk depërton dot në përmbajtje. Kjo është arsyeja pse zhargonet mund të konsiderohen përdorime të veçanta, për të cilat do të flasim më poshtë.

Së fundi, mediet audiovizive sot e kanë vënë para përgjegjësive të mëdha standardin. Në mediumet televizive apo dhe në qëmtimin e gjuhës së mediatorëve televizivë, vihet re një përdorim i dukshëm i gjuhës së koduar, ndërhyrje e fjalëve të huaja, çrregullim i sintaksës, rikrijim me modele të huazuara nga gjuha e komunikimit në dialog, etj. Të gjitha këto nuk duhen trajtuar si cenim i komunikimit të pastër, por si një nevojë për të arritur atë formë sinkronie që dialogimi elektronik e favorizon.
Natasha Porocani (Shuteriqi)
https://peizazhe.com/2019/09/01/hapesira-e-shkrimit-elektronik-ii/

  • Postime: 26707
  • Gjinia: Mashkull

#2 ne: 19-09-2019, 17:30:49
Ç’po ndodh me shqipen e WhatsApp-it?

1-Italianizmi. Tashmë është e pohuar jo vetëm nga analistët dhe sociologët shqiptarë por edhe ata të huaj, se hapja drejt kulturës italiane në vitet `90, integrimi kulturave të ndryshme lokale, pak a shumë në këtë periudhë dhe më pas, pas viteve 2000 dominimi i kulturës anglo-saksone mbeten tri faktorët më të rëndësishëm në evoluimin që pësoi shoqëria shqiptare në përgjithësi, por edhe në formësimin e formatimin e një brezi të ri, i cili ndër të tjera, nisi të prezantojë përdorime të veçanta grafike fillimisht në tekstet e shkruara në përgjithësi e më vonë në ato elektronike.
Në fillim ishte ndikimi italishtes. Sipas studiueses N. Shkëlzeni ky që në fillim të viteve `90 u bë një faktor shumë i fuqishëm ndikues për shkak të afërsisë gjeografike, raporteve shumëvjeçare mes dy kombeve, emigracionit shqiptar të njëzet viteve të fundit dhe konsumimit të lartë të prodhimeve mediatike italiane. Italishtja është një gjuhë studimi, duke qenë se janë të shumtë studentët shqiptarë që çdo vit frekuentojnë universitetet italiane, është një gjuhë pune për sa kohë që një numër i madh emigrantësh shqiptarë punojnë dhe jetojnë në Itali. Por gjithashtu, italishtja është edhe gjuha e televizionit, e zhanreve të argëtimit, spektakleve, kinemasë dhe modës. Të gjitha këto arsye e kanë bërë italishten një nga gjuhët më të njohura, sidomos nga të rinjtë, që u rritën në kontakt të vazhdueshëm me televizionin italian.

A:-Ciao
B.-(emoji)
A:-Ci6 n4?
B:-Ku do shkjm?
A:-Ms bej figon, skr se di ti…

2-Anglikalizmi. Por sigurisht, ndikimi më dominant është ai i anglishtes. Roli i anglishtes në gjuhët kombëtare tashmë është kthyer në fenomen. Kjo jo vetëm për shkak të teknologjisë e cila është e ndërtuar pothuaj krejtësisht ose pjesërisht në anglisht, por edhe sepse pozicioni udhëheqës që ajo ka marrë në komunikimin ndërkombëtar sugjeron shpeshherë kode të cilat janë tashmë ndërkombëtarizuar. Por këtu duhet të ndezim sinjalin e alarmit, sepse shumë formate anglosaksone po e dëmtojnë shqipen dhe leksikun e saj. Duke qenë se nuk është ky fokusi i punimit tonë, do të ndalemi vetëm te disa shkurtesa që tashmë janë akomoduar në përdorimet elektronike të të rinjve në shqip. Për këtë po sjellim shembuj të trajtuar nga Lorenzzeti e Schirru, të cilët në punimin e tyre e kanë dëshmuar etimologjinë e disa shenjave grafike në italisht, që përkojnë me të njëjtin historik edhe në shqip.
Në kontekstin anglez gjejmë një traditë të disa shenjave grafike që gjenezën e tyre ose momentin e tyre të përhapjes maksimale e kanë patur në praktikën e shkrimit mesjetar: është rasti i të ashtuquajturës “dhe-komerciale”, shenja &, që paraqet interpretimin e shtypur të neksusit dorëshkrimor grafik e që përdoret zakonisht për lidhjen latine “e”, e cila në anglisht i përgjigjet vlerës paralele të “dhe (and)”; ose kërmilli i famshëm, shenja @, e cila buron nga një ligaturë e thjeshtë, në një shkrim kursiv siç është ai që përdoret zakonisht nga tregtarët, midis shkronjës a me një vijë mbivendosjeje që ka vlerën e një shenje shkurtimi: në botën anglo-saksone është parafjala që prezanton një adresë. Prandaj, përdorimi i tij, në kontekstin e komunikimit të informacionit, informon për adresat e postës elektronike.

Në shqipen elektronike, i kemi akoma më të pasura pranitë e shkurtimeve në anglisht si thnx (faleminderit), hi (përshëndetje), x (për) etj.

A: -O plak. Wt the fck
B:-Yep or burr srz e kam
A:-Kush tha
C:-barmeni.
A:-Vrj atij esht like bord
Ose
A:- Dksh nice
B:-thnx

3-Kompozimi matematikor. Po kaq e pranishme po bëhet edhe dukuria e kompozimeve mes numrave dhe fjalëve të huazuara herë nga italishtja e herë nga anglishtja: një numër i vetëm shërben për të treguar korrespondentët fonetikë dhe në brendësi të kompozitës trupëzohet duke ideuar një fjalë. U2 (unë gjithashtu), Ci6 (je?, a mundesh, a je disponibël, etj), B4 (më parë), 4ev (përgjithmonë). Ka edhe raste nga shqipja, por më të pakta p.sh.ver8, po shkj pr 5hkim. Jemi në fazën kur këto përdorime po e zgjerojnë territorin e tyre të përdorimit dhe po krijojnë një sistem shkurtimesh që nuk ka ekzistuar më parë. Sepse ndërsa gjurmojmë të tilla kombinime dhe kllonime, mos harrojmë që operatorët matematikorë x, y, z, +, -, , , , , janë përdorur gjerësisht si shkurtime në gjuhën e shkruar shumë kohë më parë.

4-Zhargonet. Dukuria që po zë gjithmonë e më shumë vend dhe që nuk është më dukuri ngushtësisht gjuhësore por në fakt ka marrë gjithmonë e më shumë karakter sociolinguistik, është prania e zhargonit të rrugës në komunikimin elektronik dhe jo vetëm. Nëse e hedhim vështrimin përtej dialogimit në rrjet, do të konstatonim se këngët e rrymave më moderne sot në shqip përdorin disa varietete zhargonesh (shpesh edhe dialektesh) aspak prestigjioze dhe që janë edhe larg vlerave dialektore lokale. Kështu i referohemi një lloj repi apo popi i cili ka ngjeshur disa zhargone të dialekteve dhe nëndialekteve të Kosovës, duke u bërë kalke të formateve të tilla të këngëve në anglisht. Në stilin amerikan këto këngë të ardhura si forma rebelimi, jo vetëm që janë ndërtuar duke u bazuar në stilin e rrugës, por edhe me leksik të marrë nga përdorime të vrazhda të shtresave të së rinjve të emargjinuar. Ky fenomen, i lokalizuar fillimisht në muzikë u shtri edhe në komunikimet elektronike të të rinjve. Qarkullimi i elementeve të shënuar në kuptimin banal shpjegohet me tendencën e gjuhës rinore për të dalluar veten nga norma gjuhësore referencë për arsye shprehëse ose lojërash, ose thjesht për të shënuar një distancë gjenerative në lidhje me gjuhën më formale. A është një varietet dialekti, një mundësi shprehjeje më e gjerë e më e pasur se dialekti vetë, apo edhe se standardi? Gjykojmë që kjo pyetje kërkon një studim të thelluar, por në rastin e komunikimit elektronik me qëllim dialogimin, janë kontekstet ato që derivojnë përgjigje akoma më komplekse. Sepse ngërthehen faktorë linguistikë por edhe socialë, psikologjikë e kulturorë, që realizojnë një komunikim i cili po aq sa largohet nga standardi po aq largohet edhe nga vetë dialekti. P.sh

A:- ca thue bab
B:-e vrl
ose
A:-shtoje crrilin
B:-me ca
A:-krenin thuj
B:-e pash iher
Ose
A:-ps fryhet ai?
B:-esht maçu.

5-Dialektizimi. Futja e disiplinuar e standardit në komunikimin shkollor e më tej pas vitit 1972, për fat solli një ngushtim të dallimeve mes gjuhës së fëmijëve të sotëm krahasuar me prindërit e tyre. Sigurisht që dialektet u lanë pas dore, por ata gjithsesi gjalluan, siç e analizuam më lart. Ndërsa në shkollë mësohej gjuha standarde, në shtëpi flitej në dialekt. Por shteti ndikoi fort që standardi të ciklohej edhe në rrethe të ngushta familjare. „Pas daljes së vendimeve të Kongresit Ministria e Arsimit nxori Urdhër që të përfshihej krejt shkolla shqiptare në zbatimin e këtyre vendimeve. Në Urdhrin nr. 4 datë 26/12/1972, për zbatimin e vendimeve të Kongresit të Drejtshkrimit të gjuhës shqipe, jepeshin udhëzime të prera për rrugën që do të ndiqej për këtë objektiv:

“Përfundimet e Kongresit të Drejtshkrimit të njihen nga të gjithë punonjësit e arsimit brenda muajit janar 1973. Të bëhet e qartë se populli shqiptar ka tashmë vetëm një gjuhë letrare”

Kjo do të thoshte se prania e elementeve dialektore në shqipen e shkruar nuk mund të lejohej përveçse për arsye stilistikore, politike apo edhe të trajtohej si një atavizëm i shkrimit të autorit. Por pas viteve `90 dialektet u gjallëruan, ndoshta si një nevojë rebelimi ndaj mungesës së lirisë. Të rinjtë i rivitalizuan ato edhe nga marrëdhëniet me të afërmit, por mbi të gjitha – nga adoleshenca e tutje – në kontaktet me bashkëmoshatarët.

A:-a pr shkdr locen je tu fol ar zylyfa (je duke folur për Shkodrën dashurinë, nënën, loken, etj, more ballukemënjanë?)
B:- po mer naqe me tthn zog ashtuje (po mor djalë, me të thënë zog i saj)

6. Diskursi i koduar. Duke mos qenë dukuri e izoluar shqiptare, nevoja për të falsifikuar gjuhën në përdorim i ka orientuar të rinjtë që të eksperimentojnë dhe hulumtojnë kanale të reja shprehëse duke e bërë komunikimin e tyre të gjallë, të ri, ngacmues. Në kuptimin tonë ka një shumësi shenjash dhe fushash leksikore të përdorura nga grupe të veçanta njerëzish. Në këtë gjuhë përfshihen terminologji ekskluzive të mjedisit të tyre (shoqëri me benefite, e pa përmas, snuk, naçut), përdorim të zhargoneve më pak ose më shumë të kodifikuar (më pak i kodifikuar, p.sh llumbaç,barbon më shumë i kodifikuar zhvendosja kuptimore deri në eufemizëm e fjalës respekt). Kjo bën që komunitete gjuhësore të caktuara si p.sh ato gazetareske t`i qëmtojnë zhargonet më pak të kodifikuara, sikundër edhe të mos i kuptojnë të tjerat.

Kodet gjithmonë kanë ekzistuar në gjuhën tonë. Ky fenomen ka shoqëruar jetën sociale dhe politike të popullit tonë, brenda territorit të Shqipërisë ashtu edhe në Kosovë e më tej. Vetëm se në ndryshim nga fenomeni i tanishëm, kodifikimet kryesisht politike, kanë ndodhur për të siguruar fshehtësinë e komunikimeve. Periudha më e afërt që na e dëshmon këtë është periudha e luftës së II Botërore, por edhe ajo e diktaturës, kur klasat shoqërore u detyruan të kodifikonin komunikimet e tyre për arsye që tashmë janë të evidentuara.

Siç shihet synimi është ai dallon kodet e të rinjve nga kodet e njohura në historinë tonë.

Nëse i rikthehemi gjuhës së të rinjve sot, shumica e termave dhe shprehjeve vijnë direkt nga rruga, nga shkolla dhe nga mjediset e takimeve të pasdites; disa shprehje nuk janë gjë tjetër veçse rivendosje të dialektit të gjyshërve ose fjalëve të njohura, por që marrin një kuptim tjetër; shprehje të tjera rrjedhin nga mesazhet promovuese televizive, nga telefilma, nga tekstet e muzikës moderne, videot. Për të gjitha këto, pohojmë se shkrimi elektronik ka çuar në një varësi më të madhe kulturore nga media. Nga ana tjetër ky sistemi ri është një mënyrë shumë e shpejtë e komunikimit mes të rinjve dhe i jep jetë një gjuhe të re dhe origjinale me të cilën ata dallojnë veten nga brezat paraardhës. Për rrjedhojë diskursi që realizojnë të rinjtë në komunikimin e shpejtë elektronik, mbetet larg diskurseve tradicionale të kushtëzuara nga kontekstet dhe konektorët, madje i shpërfillin grafikisht dhe në të shprehur këto të fundit. P.sh Një diskurs tradicional do të ishte:

Dy shokë që diskutojnë për të shkuar në kinema.

Drini: Alba çfarë po bën? Nesër në orën 7 do shkojmë në kinema me ata të klasës. Do vish edhe ti me ne?

Alba:-Varet.

Drini:- Nga se varet?

Alba:- Nëse vjen edhe Eri, nuk vi sepse kam bërë fjalë me të dhe ai është shumë i pasjellshëm.

Ndërsa në kodet e tyre vjen ky tip diskursi:

Drini:-O alb cb? T shkr se e kemi len nsr nga mbsd per kinema me ato t kls do vish?

Alba:- Pff varet s di

Drini:- Ps varet? Ti vj perher pse sdashke kshu

Alba:- Po erdh ai eri nk vij km be llafe me ate. Esht cop barboni skm nrv ta dur

Për sa i përket shkurtimeve të fjalëve shqip të përdorura rëndom në këtë lloj shkrimi, atëherë do t`i gruponim sipas këtyre tipologjive.

-shkurtime të fjalëve deri në pikën që të jenë të qarta brenda kontekstit:
nesër-nsr; bibliotekë-bbl; shkollë-shkll; etj.

-shkurtime me synim tkurrjen e fjalës:
-varet-vr; çfarë-cfr; nuk-nk; drejt-dr; etj.

-fjali të tëra të shkurtuara vetëm me bashkëtingëllore zakonisht:
çfarë po bën?-cpb; të dua shumë; tdsh; shihemi nesër-shnsr; etj.

Nga sa pamë vërejtëm se synimi i kodeve dhe shkurtimeve është i dyfishtë: komunikimi në kohë reale dhe nevoja e vetidentifikimit të grupit. Synimi i tyre është të identifikojnë veten në grupet e mëdha të komuniteteve gjuhësore nëpërmjet të tjera dimensioneve linguistike herë të qarta, herë të kodifikuara, herë sarkastike e herë eufemistike. Ky është edhe synimi i kodeve të reja që ata krijojnë dhe jo që të shkatërrojnë gjuhën shqipe.

Por gjuha shqipe është një gjuhë me fleksibilitet të lartë. Ajo ka mënyra, kohë foljeje, rasa për emrin, mbiemrin, përemrin, ka trajta ta shkurtuara, larmi gjymtyrësh, etj. Pra a është e përshtatshme shqipja për një mutacion të tillë? Po parimi fonetik i shqipes a do ta pranonte këtë dukuri?

Këto elemente që i analizuam pra po përdoren nga të rinjtë për t’u vetidentifikuar, për t’u dalluar nga pjesa tjetër e shoqërisë. Me sa duket faktorëve socialë, kulturorë, politikë etj, po i shtresohen edhe faktorë gjuhësorë, madje po determinojnë. Ky detaj sociolinguistik është kthyer në një labirint ku jo çdokush mund të hyjë. Duhet të njohësh çelësat linguistikë që të mund të kuptosh këtë grup të ri, i cili sa po vjen e po e thellon dallimin me pjesën tjetër të shoqërisë. Gjithsesi nëse gjykojmë zakonin e shkurtimit të fjalës, përdorimin e emoji ose shfuqizimin e përdorimit të shenjave të pikësimit, të gjitha na përzihen pa asnjë logjikë me rezultatin e gjenerimit të një produkti përfundimtar për të cilin ende nuk jemi të qartë, është një hibrid, një mutacion, apo një mënyrë që do t`i mbetet vetëm shkrimit. Sepse, ndërsa në sms një individ shkruan: “Çpb”, kur e ndeshim të njëjtin individ në rrugë, pa dyshim që ai na pyet: çfarë po bën?

A duhet të trembemi atëherë nga sa po ndodh? Koha le të flasë.

(fund)

(c) 2019, autorja. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

———————
1.-Me termin „cenim“ nuk kuptojmë dëmtim apo rrënim të fenomenit, por thjesht ndryshimin e tij të prekshëm.
2- Përdorim foljen „përdorje“ në vend të emrit „përdorim“, sepse gjykojmë që në dy llojet e artikulimeve folja e siguron më mirë imazhin e një lëvizjeje tërësore të materialit gjuhësor.

Bibliografi
Baron,N., Letters by Phone or Speech by Other Means: The Linguistic of Email, in “Language & Communication”, 18,1998, f. 134
Combrettes, Quelle (s) grammaire (s) pour eseigner la variete? në Quel français enseigner? La question de la norme dans l’enseignement/apprentissage, Edition de l’Ecole Polytechnique, f. 25
Dinale C. (2001), I giovani allo scrittoio, Esedra, Padova, fq 51’55.
Fare comunicazione (Teoria ed esercizi), Carroci editore S.p.A,Roma, 1 edizione, novembre 2006, fq 80
H.Hysenaj, http://www.shkenca.org/pdf/gjuhe/standartizimi.pdf fq 2
Marco Nobile, I prestiti, digitali: studio di interferenze, linguistiche, Universita degli studi di Salerno, 2017, fq 39- 57
Udhëzim për vitin shkollor 1972-1973, RTPSH, Drejtoria e arsimit dhe kulturës, Drejtoria e arsimit të mesëm, Nr. 205
Natasha Porocani (Shuteriqi)
https://peizazhe.com/2019/09/04/hapesira-e-shkrimit-elektronik-iii/

Temat e fundit