×
Hyrja
Profili

Antropologjia? Përtej nacionalizmit të studimeve të kulturës popullore

Antropologjia? Përtej nacionalizmit të studimeve të kulturës popullore

· 1 · 1212

  • Postime: 26634
  • Gjinia: Mashkull
M A X
ne: 06-07-2011, 15:41:46
Alban Dudushi

Në këtë epokë globale ku jetojmë natyrisht që dhe qasja ndaj kulturës dhe ndaj studimeve apo ndaj disiplinave të ndryshme, presupozohet të jetë kozmopolite. Por a ndodh në të vërtetë diçka e tillë edhe në Shqipëri në studimet tona këtu në vend? Ky është boshti për të cilin ne do të diskutojmë. Premisa nis nga një debat i ngritur ditët e fundit nga një intervistë dhënë për TV-Scan nga Profesor Albert Doja, Anëtar i Akademisë së Shkencave në fushën e antropologjisë, një debat që është rimarrë edhe në median e shkruar (shih Gazeta MAPO, 4 qershor 2011 http://www.mapo.al/index.php?z=blog&bcategory=Albert%20Doja&id=1047). Do të flasim për antropologjinë sociale, po natyrisht brenda kësaj do të flasim edhe për atë që në Shqipëri është njohur si etnologji, etnografi, folklor, studime të kulturës popullore etj. A ka pasur Shqipëria studime të mirëfillta antropologjike dhe të antropologjisë sociale dhe ç’po ndodh sot, cilat janë marrëdhëniet që ka Qendra e Studimeve Albanologjike me studimet dhe me mendimin bashkëkohor në botë? Si fillim, dua t’ju pyes Profesor Doja, për ju si antropolog, ç’do të thotë antropologji sociale?

Me dy fjalë, për mua, antropologjia sociale është një shkencë apo një tërësi studimore, që trajton mënyrën sesi njerëzit e organizuar në grupe shoqërore të çfarëdo lloji mendojnë, veprojnë, sillen dhe prodhojnë atë që quhet kulturë, ku përfshihen institucionet, normat, rregullat e sjelljes, të të menduarit dhe të ndërvepruarit me njëri-tjetrin. Thelbi i debatit është nëse kemi të bëjmë, në Shqipëri, me trashëgimi e cila na sjell tek antropologjia apo kemi të bëjmë me një etnografi që shikon prapa në kuptimin e rrënjëve të mirëfillta dhe që ka një ngarkesë nacionaliste, ta themi. Nuk e di nëse e interpretova, ju mund të ma thoni më mirë! Problemi që kam ngritur unë në intervistën që u përmend këtu është se, unë mendoj se ka dy tradita të shkëputura historikisht njëra nga tjetra, që bashkohen në një sërë drejtimesh, por që rrënjët historike, natyrën, karakterin e tyre e kanë të veçantë dhe kanë qëndruar të veçanta deri në periudhën shumë të vonë, kur mendohet se duhet të jenë bashkuar. Kemi traditën antropologjike për të cilën ju më pyetët në fillim dhe unë thashë dy fjalë sa për përkufizim, është edhe tradita e studimeve të kulturës popullore, le t’i quajmë me një term të njohur dhe përgjithësues, që është si të thuash e fokusuar te kultura vetjake e popullit, të kombit të cilit i përket studiuesi. Në një kohë kur antropologjia historikisht, i drejtohet më tepër, ka në angazhimet e veta, një raport me “tjetrin”, cilido qoftë ky “tjetër”. Ky është ndoshta një kriter dallimi tepër formal dhe ndoshta jo shumë kuptimplotë, sidomos sot kur kufijtë janë bashkuar, por kjo ka qenë domethënëse për konstituimin, për lindjen dhe zhvillimin e secilës disiplinë. Historikisht, antropologjia ka lindur si rezultat i kolonializmit; por, duke u marrë me shoqëritë koloniale, kjo i dha mundësi antropologjisë që të studiojë “tjetrin” e kolonizuar dhe, nëpërmjet krahasimeve të situatave të ndryshme koloniale, të arrijë në përfundime apo në ide që mund të përdoreshin në situata të tjera koloniale. Kjo është historia e hershme e antropologjisë. Ndërsa studimet e kulturës popullore kanë lindur si rezultat i shpërthimeve nacionaliste; domethënë ose nacionalizmi i ka lindur ato ose studimet e kulturës popullore ndihmuan nacionalizmin të lindte. Të dyja gjërat janë të lidhura dhe si të tilla këto lloj studimesh nuk kanë pasur si qëllim kryesor të tyrin krahasimin dhe përgjithësimet teorike, por evidentimin e të dhënave dhe tipareve të kulturës që duhej promovuar në emër të kombit. Kjo ka sjellë pasoja të ndryshme ideologjike.

Qasje të ndryshme sjellin disiplina të ndryshme, e thënë me pak fjalë...

Tradita të ndryshme disiplinore do të thosha.

Tradita të ndryshme disiplinore dhe ju jeni kritik në atë çfarë jeni shprehur publikisht dhe çfarë mendoni në lidhje me këtë traditë që ka ekzistuar në Shqipëri? Ky është thelbi, apo jo?

Thelbi është që të paktën të kuptojmë se këto janë dy tradita të ndryshme, historikisht të ndryshme, që sot po përpiqemi me të drejtë apo me të padrejtë, unë them që kemi të drejtë, t’i “martojmë” ndoshta do të ishte tepër pretencioze, por të paktën të përpiqemi që ato të japin e të marrin nga njëra-tjetra në mënyrë që të përfitojnë nga njëra-tjetra.

Me sa duket, nuk ka asnjë sakrilegj të thuhet se edhe antropologjia mund të ketë një ngarkesë politike apo ideologjike?

Problemi, edhe në këtë drejtim, është përsëri pak më historik se kaq. Padyshim, si antropologjia, si studimet kulturës popullore, janë të mbarsura me ideologji që kanë ndikuar në mënyrë të jashtëzakonshme studimet kudo ku janë bërë. Ashtu siç thashë në fillim, antropologjia është ndikuar nga kolonializmi dhe i ka shërbyer kolonializmit si shërbëtore besnike për administrimin dhe qeverisjen e kolonive. Po ashtu si studimet e kulturës popullore i kanë shërbyer nacionalizmit, shovinizmit, fashizmit, nazizmit, komunizmit, e të gjithave me radhë. Problemi nuk qëndron këtu. Problemi qëndron tek ecuria historike që kanë pësuar këto lloj disiplinash. Ka më se 40 apo 50 vjet që antropologjia ka filluar, antropologët më mirë të them, një punë autokritike ta quaj, apo punë kritike mbi punimet dhe studimet e tyre për ta pastruar apo për të treguar si të thuash vendin e duhur që ka antropologjia e sotme moderne dhe kjo punë kritike, kjo luftë brendapërbrenda disiplinës vazhdon edhe sot. Ndërsa një punë e tillë lidhur me studimet e kulturës popullore ka filluar aty nga vitet ’80; në vitin 1986, nëse nuk gabohem, është mbledhur një kongres i parë, për herë të parë në Gjermani, për të dënuar pikërisht studimet e kulturës popullore në kohën e Gjermanisë naziste. Një gjë e tillë nuk ka filluar akoma në Shqipëri, sigurisht nëse përjashtojmë intervistën time të para disa ditëve. Nga ana tjetër, më vjen shumë mirë që në fakt ka një sërë kolegësh të rinj që janë duke punuar për t’u vetë-afirmuar në këtë fushë të re të antropologjisë social-kulturore, por problemi për të saktësuar termat e debatit më duket se vjen nga një keqkuptim termash, që një antropolog i formuar kam përshtypjen nuk duhet të sjellë konfuzion më shumë sesa ç’kemi deri tani.

Për shembull?

Të gjithë termat e përdoruar në antropologji dhe që u përdorën këtu janë konfuze, duke filluar që nga folklori, etnografia, etnologjia dhe antropologjia. Mënyra sesi, të paktën këtu, janë përdorur kanë kuptime të ndryshme në funksion të paradigmës apo të traditës disiplinore në të cilën gjithsecili e vendos veten apo atë fushë të studimeve që trajton. Në qoftë se kapërcejmë kuptimin e një termi nga njëra traditë te tjetra, krijojmë konfuzion. Unë në qoftë se jam përpjekur, në debatin që kam hapur, mendoj se të paktën antropologët që më dëgjojnë e kanë këtë njohuri të kuptimit të termave dhe nuk na lejohet që të shtojmë më shumë konfuzion për hir të termave. Ky konfuzion në fakt është, nganjëherë vjen padashur, sepse vetë termat janë të tillë. Do përpiqem të shpjegoj, ndonëse nuk dua t’i bëj publikut këtu një leksion antropologjie.

Nëse është i shkurtër...

Është fare i shkurtër. Unë jam përpjekur të ndaj nga njëra-tjetra dy tradita të karakterizuara ndryshe, ashtu siç i thashë, nga njëra anë traditën antropologjike dhe nga ana tjetër traditën e studimeve të kulturës popullore ose traditën e studimeve folkloriste. Lidhur me njërën traditë edhe me tjetrën shpesh përdoren të njëjtët terma, po kanë kuptime të ndryshme për secilën traditë. Në qoftë se i përdorim këta terma duke kapërcyer nga njëra traditë në tjetrën, nuk sjellin veçse konfuzion. Ç’do të thotë kjo? Në fakt, së pari termat “folklor”, “etnografi” dhe “studime të kulturës popullore” janë sinonime të njëri-tjetrit. Studime të kulturës popullore është fjala Folk-Lore në anglisht, dhe fjala Volkskunde në gjermanisht, që është “dija e popullit”, dija mbi traditat, mbi kulturën popullore, shkurt fjalës. Problemi që koklavitet akoma më shumë vjen nga institucionalizimi i këtyre lloj studimeve në vende të ndryshme. Fillimisht në këtë lloj tradite rolin kryesor e ka pasur filologjia dhe prandaj në revistat e përmendura ndërmjet dy luftërave, si “Leka” apo “Hylli i Dritës”, kishin një rol të madh punime të tilla si punimet e hershme të Eqrem Çabejit.

Që kishin të bënin më tepër me gjuhësinë?

Jo më gjuhësinë, por me filologjinë, me atë që më vonë filloi të quhet studime të folklorit apo folkloristika. Mbas Luftës, nën ndikimin e traditës sovjetike, këto u institucionalizuan si shkenca e folklorit dhe shkenca e etnografisë. Ka qenë një gjetje e jashtëzakonshme e studiuesve dhe intelektualëve të kohës, me duket se nga fillimi i viteve ‘80, kur i ndërrohet emri Institutit, nga Instituti i Folklorit quhet Instituti i Kulturës Popullore, një gjetje e shkëlqyer, se në fund të fundit nuk është gjë tjetër veçse një përkthim në shqip i fjalës “folklor” (nga anglishtja Folk-Lore), ndonëse termi “etnografi” vazhdon të përdoret gjerësisht. Sidoqoftë, kur përdorim termin “etnografia shqiptare” duhet të kemi parasysh që kemi të bëjmë me një term sovjetik dhe jo me një term antropologjik.

I cili merret me…

I cili është shkenca e etnografisë, që merret me studimin e traditave, zakoneve, me studimin e kulturës popullore. Kur hidhemi në antropologji përdoret përsëri i njëjti term, por nuk është e njëjta gjë kur themi “etnografi” në antropologji, dhe etnografia është padyshim themeli i antropologjisë, por si metodë. Ndërsa kur përdorim termin “etnografia shqiptare” kemi të bëjmë me një diçka krejt tjetër, kemi të bëjmë me studimin e zakoneve, sidomos të kulturës materiale, të konsideruara si objekte historike, që na çojnë drejt kërkimit të origjinave, ashtu si tiparet raciale në antropologjinë fizike që na çojnë drejt kërkimit të etnogjenezës, pra tamam në rolin e asaj që unë e quaj paradigma folkloriste, e cila s’është gjë tjetër veçse ajo që i shërben ideologjisë së nacionalizmit, të fashizmit, të komunizmit etj. dhe që nuk i ka shërbyer kolonializmit, sepse kjo ka të bëjë me traditën antropologjike. Tani, pra, në qoftë se kemi një saktësim të termave, e njëjta gjë ndodh edhe me antropologjinë fizike, termi antropologji, si “antropologji fizike”, është shumë më i vjetër, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në botë; është shumë më i vjetër sesa “antropologjia kulturore”, dhe ka një traditë shumë të thellë në histori. Por kjo nuk do të thotë se jemi duke folur për të njëjtën gjë. Ndryshe, kjo është njëlloj sikur të flasim, p.sh. Alban Dudushi po na drejton emisionin Top Show dhe Albana Nexhipi e ka përgatitur këtë emision; kjo është njëlloj sikur në këtë rast të flasim për të njëjtin njeri. Këta i bashkon vetëm emri “Alban” apo “Albana”, por këta janë dy njerëz me personalitete krejt të ndryshme. Edhe në lidhje me antropologjinë fizike, kur flasim për antropologjinë social-kulturore, nuk mund të flitet me të njëjtët terma, me të njëjtën gjuhë, sepse nuk sjellim veçse konfuzion.

Pra, duhet të dimë ku i përdorim dhe çfarë përdorim! Tema është e vështirë, terreni është i rrëshqitshëm, termat na ngatërrojnë herë pas here. Por ndoshta, po të bëhemi pak më konkretë, edhe mund t’i thjeshtojmë gjërat dhe të vazhdojmë. Kritika e parë për studimet albanologjike, që janë studime me frymëzim nacionalist?

Problemi qëndron përsëri, me aq sa kuptoj unë të paktën, sepse edhe unë jam si gjithë të tjerët injorant për atë që dinë të tjerët dhe ajo që di unë më duket sikur të tjerët nuk e dinë. Problemi të paktën që kur e thashë, që kur më pyetët në fillim, më duket se e thashë, nuk është thelbi i antropologjisë aq te studimi i tjetrit, sesa është tek angazhimi me “tjetrin” apo “tjetrën” në kuptim abstrakt. Çdo të thotë kjo. Kjo do të thotë që për të studiuar një fenomen duhet të shkëputesh nga vetvetja, dhe jo domosdoshmërish të shkosh gjetiu, por të shohësh “tjetrin” apo “tjetrën” nga një farë distance, që nuk ndodh me studimet folkloriste të kulturës popullore. Por kjo është një nga parimet themelore të antropologjisë, jo “të studiosh tjetrin”, por ta shohësh tjetrin, në mënyrë që të kesh një farë perspektive, të fitosh një perspektivë në mënyrë që ta kuptosh tjetrin, sepse thelbi i antropologjisë merret me ato gjëra që ne na duket sikur i dimë, janë aq, bile janë ato gjëra aq familjare saqë ne nuk arrijmë t’i shohim, dhe që t’i shohim këto gjëra duhet që të shkojmë larg dhe t’i shohim prej së largu. Pra, është e nevojshme distanca që përftohet nga vështrimi antropologjik, nga “të vështruarit prej së largu” për të perifrazuar titullin e famshëm të veprës së Claude Levi-Strauss. Të vështruarit prej së largu dhe jo të shkosh në një vend tjetër, të bësh turizëm. Pra, nuk është thelbi, nuk është problemi që të kapesh pas termave në kuptim formal. Problemi është që të kuptojmë se çfarë është ajo që karakterizon një traditë dhe çfarë është ajo që i mungon një tradite tjetër, sepse orientimi drejt vetvetes i studimeve folkloriste bën që studiuesi të flasë në emër të vetvetes kolektive, për të promovuar kombin apo kulturën kombëtare vetjake, për të treguar atributet e superioritetit. Kur i jep vetvetes një ekskluzivitet të tillë, nuk bën gjë tjetër veçse ngre në piedestal, lartëson ekskluzivitetin tënd, me fjalë të tjera, përjashton të tjerët. Duke përjashtuar të tjerët, kthehesh në shovinist, në nacionalist!

E kuptoj kritikën që bën Profesor Doja në lidhje me nacionalizmin apo të futurit te vetvetja, ndërkohë që ti duhet të kesh një lloj distance dhe perspektive për të kuptuar më mirë gjërat dhe fenomenet. Ajo që dua të pyes është ç’të keqe ka nëse kemi studime në lidhje me një lloj kontinuiteti, ta quajmë antropologjik të ilirëve dhe shqiptarëve? Ç’të keqe ka nëse në gjuhësi kemi studime të cilat tregojnë vijueshmërinë e ilirëve, e gjuhës ilire, arbëreshe dhe shqiptare e sotme? Ka ndonjë problem këtu për çështjet antropologjike?

Për studimet albanologjike, apo meqë po flasim për studimet folklorike, si pjesë e studimeve albanologjike, për këto lloj studimesh është e rëndësishme të përcaktohet vijueshmëria, etnogjeneza, ndërsa në një këndvështrim antropologjik do të ishte e rëndësishme, pse duhet që ne në këtë moment apo në atë moment kur e bëjmë këtë gjë, pse është e rëndësishme për ne që të përcaktojmë këtë vijueshmëri. Pra, ç’na shtyn që të studiojmë këtë apo atë gjë? Unë e kuptoj shumë mirë që kjo ka qenë e rëndësishme në një kohë të shkuar, padyshim kur e bënte Naimi me shokë, sepse ishte e nevojshme që të formohej kombi, ishte për interesa kombëtare. Kjo nuk do të thotë se sot nuk ka interesa kombëtare, përkundrazi. Por nuk janë më këto nevoja që duhet të shtrojnë studimet albanologjike, në qoftë se duhet t’i quani kështu. Sot jemi në një periudhë kur jemi të hapur ndaj kozmopolitanizmit, ndaj futjes në Europë, ndaj demokracisë, të drejtave të njeriut kudo në botë. Pra, ndrydhja në vetvete e studimeve albanologjike dhe folklorike është kontradiktore me pozicionin në të cilin është sot shoqëria shqiptare. Pra, në këtë kohë sot duhet gjetur një paradigmë tjetër. Unë mendoj që, nuk e di se cila mund të jetë paradigma e studimeve albanologjike sot, është detyrë e albanologëve ta gjejnë, por unë mendoj që përpara se ta gjeni këtë paradigmë të re për studimet albanologjike duhet të bëjmë kritikën e studimeve të deritanishme albanologjike apo folklorike. Dhe ky është qëllimi im i këtij debati. Duke kritikuar, ne do të jemi në gjendje të gjejmë se cila është arsyeja e të qenit e studimeve albanologjike sot, në kushtet e sotme.

Duket që edhe ajo dije, po themi, qoftë te studimet albanologjike në periudhën komuniste apo qoftë edhe folklorike, shërben edhe për t’i kritikuar ato, apo jo? Domethënë, në këtë kuptim, nuk është diçka që duhet hedhur poshtë?

Sigurisht ky diskutim na tregoi edhe njëherë rëndësinë e qasjes antropologjike, pasi ta kemi kuptuar mirë se për çfarë po flasim. Ti vetë, Alban, padashur bëre një refleksion antropologjik kur the se normat zakonore ndoshta na kanë shkaktuar problemet që kemi sot, në fakt shumë më antropologjik sesa nga të gjithë ne këtu, sepse me atë refleksion tregove që ajo çka është e rëndësishme janë proceset, dhe antropologjia merret me proceset dhe jo me tiparet e qenësishme të një fenomeni që studimet e deritanishme na kanë thënë se janë të amshuara në jetë të jetëve. Pra, dhe unë prandaj thashë se në këtë periudhë, kur ne dashur pa dashur ndodhemi në një kohë tranzicioni, është e domosdoshme që të kemi një tranzicion, apo një thyerje epistemologjike, do ta quaja, në studimet tona dhe nuk e kisha fjalën për të ndërtuar paradigma apo modele të tjera. Thjesht për t’u dhënë arsyen e të qenit këtyre lloj studimeve. Përse na shërbejnë, duhet që ne të jemi të ndërgjegjshëm përse na shërbejnë, sepse është e rëndësishme, është e domosdoshme për ne, që me studimet tona, quajini si të doni qoftë albanologjike qoftë antropologjike, t’i shërbejmë shoqërisë tonë, në këtë situatë që ndodhet shoqëria jonë. Ne nuk mund të shkojmë në globalizëm, megjithëse kjo shprehje “shkojmë në globalizëm” është e pasaktë, por nuk mund të përfshihemi, nuk mund të marrim pjesë në këtë proces transformimesh thjesht me tiparet apo me festivalet tona folklorike, të tipareve tona, të veçorive tona, qofshin këto norma zakonore apo çfarëdo që ne mund të mendojmë apo mund të kemi menduar se janë të veçanta, apo me të cilat ne paskemi se me çfarë të krenohemi. Ajo që është e rëndësishme në studimet e kësaj kohe, që i kërkon koha, është cilat janë proceset që bëjnë të mundur, apo bëjnë të qartë, apo bëjnë të nevojshme e të domosdoshme të konsiderojmë këto fenomene në procesin e tyre dhe jo të tjerat. Pse është e rëndësishme p.sh. nga pikëpamja antropologjike të përcaktojmë se çfarë ishte dhe çfarë është bërë “njeriu i ri” i periudhës socialiste. Ky është një problem që duhet të na interesojë. Ju e thatë shumë bukur sepse kjo mund të na shpjegonte problemet që kemi sot. E pikërisht ky është thelbi i antropologjisë, për të na shpjeguar procesin në të cilin ndodhemi dhe nëpërmjet të cilit jemi krijuar si të tillë. /Mapo