×

Post reply

Emri:
Email:
Titulli:
Ikona e mesazhit:

Verifikimi:
Cfare gjuhe flasin shqiptaret?:

shtyp alt+s per te postuar ose alt+p per ta kontrolluar


Permbledhje

Postuar nga: Ωμέγα
« ne: 30-04-2019, 09:25:15 »

Per mua shqiptaret si popull jane ende ne moshen e femijerise. Kemi rruge te gjate perpara
Postuar nga: M A X
« ne: 29-04-2019, 00:05:40 »

 

Përfshirja e vonë në proceset e modernizimit dhe prapambejtja ekonomike, shoqërore e kulturore përballë Europës i komplekson jopak popujt e Ballkanit. Diferencat e dukshme i bëjnë ata ta perceptojnë dramatikisht gjendjen e tyre. Kjo i ka shtytë të krijojnë një retorikë të pasur mitesh, legjendash e teorish konspirative, nëpërmjet të cilave mundohen të gjejnë përgjigjet mbi arsyet, shkaqet apo dhe fajtorët për këtë realitet, por edhe teoritë mbi rrugëdaljet e mundshme.

Europa është për ta, jo thjesht një model, por më shumë një objekt frustracioni. Gjatë izolimit komunist Europa hyri tek shqiptarët fshehtas, nëpërmjet antenave televizive që sfidonin zhurmuesët dhe ligjet e rrepta kërcënuese të regjimit. Ajo u instalua në ndërgjegjen e shumë njerëzve si një ëndërr e paarritshme, e vlefshme për të ngopur virtualisht barqet bosh të një vendi në zgrip të mbijetesës. Pas ndërrimit të sistemit, Europa u bë menjëherë aspirata kryesore dhe destinacioni i një projekti të ri kombëtar. Ajo u bë busulla e orientimit të vendit në rrugën drejt zhvillimit, por sidoqoftë mbeti një mit dhe mendimi apo debati publik nuk arriti të përpunojë një ide të qartë mbi të dhe procesin nëpërmjet të cilit mund dhe duhet shkuar drejt saj. Europa është marrë si një model që ndiqet verbazi, jashtë një reflektimi kritik dhe si e tillë, rruga drejt saj realizohet vetëm nëpërmjet imitimit. Njëlloj si dikur Bashkimi Sovjetik, ajo është sot modeli absolut për vendin. Paradoksalisht studimet tregojnë se shqiptarët janë aktualisht populli më euro-optimist në Europë, ndryshe nga vetë europianët që shfaqen sekptikë. Ata vlerësojnë pozitivisht edhe ato aspekte që vetë europianët i eveidentojnë si probleme. Në fakt shqiptarët ia kanë dalë të importojnë më mirë, pikërisht problemet e Europës sesa vlerat.

Integrim në McWorld

Prej dekadash, kultura shqiptare është vënë në krizë. Transformimet kanë qenë të thella dhe radikale duke humbur shumë nga vlerat tradicionale. Këtë mund ta konstatosh, jo vetëm në ndryshimet e mëdha të mënyrës së jetesës dhe shpërbërjes së strukturave sociale (e kuptueshme kjo nën efektin e modernizimit të shoqërisë), por edhe në aspekt të estetikës, argëtimit apo ceremonive shoqërore, të cilat, në përgjithësi, priren ti mbijetojnë proceseve modernizuese. Prej kohësh arti, kultura, argëtimi nuk ofrojnë asgjë kreative e origjinale, duke humbur çdo lidhje me folkorin dhe traditën aktuktone në përgjithësi. Një ekspansion i fuqishëm akulturimi avancon në çdo aspekt, duke nisur që nga përhapja masive e festave komerciale, si askund tjetër në botë, tek përvetësimi i modeleve të sjelljeve, zakoneve, shijeve estetike të huaja, e deri tek zhdukja e emrave shqiptarë në një prirje absurde mbarëkombëtare për t’iu vënë fëmijëve emra të huaj. Shqiptarët po bëhen një popull pa identitet. Si për të mos mjaftuar kjo, këto fenomene zhvillohen pa asnjë reagim serioz në debatin publik. Përkundrazi, aktorët në përgjithësi i shqetëson më shumë prania e atyre pak mbetjeve kulturore tradicionale që nuk janë likuiduar ende, duke i parë ato si burim të problemeve sociale në vend. Vështirësitë për të ecur në rrugën drejt integrimit i faturohen në përgjithësi trashëgimisë kulturore dhe jo paaftësisë sonë për të njohur dhe kuptuar drejt problemet e reja. Tradita shihet shpesh si armik i integrimit dhe çlirimi prej saj bëhet e vetmja rrugë shpëtimi. Kemi të bëjmë këtu me një dialektikë të re e cila prodhon antagonizëm midis modernes dhe tradicionales. Kultura autoktone shihet si diçka që duhet tejkaluar, e cila po na pengon të emancipohemi për t’u rradhitur përkrah popujve të zhvilluar. Për t’u bërë europianë duhet të shkëputemi nga e kaluara, gjë që do të thotë në fakt, të zhvishemi nga thelbi ynë kulturor. Ky antagonizëm, jo vetëm që e shtyn shoqërinë të ndërpresë vijimsinë kulturore, por gjithashtu devijon vëmendjen nga burimi kryesor i prblemeve, i cili ka të bëjë më shumë me të kaluarën totalitare. Trashëgimia social-kulturore që la pas diktatura dhe jo kultura tradicionale, është shkaku kryesor përse e kemi të vështirë të funksionojmë në një shoqëri që ndërtohet mbi lirinë dhe pluralitetin. Por duket se ka një mungesë vullneti për ta vendosur fokusin tek kjo periudhë, për vetë faktin se shumica e aktorëve që trajtojnë problemet, vijnë nga një e shkuar me kontribute dhe privilegje në sistemin komunist. Në fakt, transformimet kulturore gjatë tranzicionit post-komunist nuk kanë qenë aspak produkt i procesit të integrimit të shoqërisë shqiptare në kulturën europiane, por kanë qenë produkt i një procesi asimilimi prej kulturës globale të industrisë së konsumit. Europa është vetëm etiketa që ambalazhon një zvetënim kulturor, i cili në të vërtetë është objekt shqetësimi edhe për vetë shoqëritë perëndimore. Predikuesit e këtyre transformimeve ngatërrojnë kulturën europiane me kulturën e konsumit dhe marrin për model surrogatot e botës së spektaklit për t’i ofruar si vlera të reja, drejt të cilave duhet të rendim për të qenë të zhvilluar. Kultura që ata promovojnë nuk është kulturë europiane, por një variant i globalizimit sipas modeleve që, autorë si Benjamin Baber, e quajnë McWorld. Ata ngatërrojnë integrimin në Europë me një proces akulturimi që prodhon veç shoqërinë e masave, të bjerrë nga vlerat. E gjithë kjo natyrisht që sjell krizë kulturore dhe identitare.

Identitet në krizë

Një entitet nuk mund të integrohet askund, nëse nuk ruan thelbësisht identitetin e vet dhe nuk mund të ketë identitet, pa një vijimsi kulturore që na lidh me të kaluarën. Vetë fjala identitet vjen nga fjala latine idem që nënkupton njëjtësi dhe vazhdimsi. Pra të ruash identitetin do të thotë të dallohesh nga të tjerët dhe njëkohësisht të ruash vazhdimsinë e të kaluarës tënde. Kriza e identitetit ndodh pikërisht kur kjo vijimsi ndërpritet. Termi “krizë e identitetit” u përpunua fillimisht nga Erik Erikson për të treguar një çrregullim psikik të pacientëve që vuajnë pikërisht nga humbja e sensit të njëjtësisë vetjake dhe të vijimsisë historike. Më tej ai e përgjithësoi këtë term duke shenjuar një nga stadet e formimit të personalitetit e shfaqur tek të rinjtë, i cili karakterizohet nga një çoroditje e përgjithshme e identitetit. Ai e vendos identitetin në thelbin e individit si dhe të kulturës së bashkësisë së tij. Nga kjo pikënisje, një analizë e thjeshtë kulturore e shoqërisë shqiptare tregon për një krizë identiteti me të njëjtat simptoma si ato të evidentuara nga Erikson. Ajo vuan nga humbja e sensit të njëjtësisë dhe vazhdimsisë, duke humbur trashëgiminë e saj kulturore, por edhe aftësinë për vetëaktualizim. Në mënyrë cinike mund të thuhet se shoqëria shqiptare dëshmon paaftësi intelektuale për të përballuar presionet kulturore që vijnë nga kultura e konsumit duke e parë veten në mungesë të thellë rehatie me të kaluarën e vet. Nga kjo pikëpamje, mund ta themi jo pa cinizëm se shoqëria shqiptare po jeton adoleshencën e saj. Ajo vuan nga nevoja për t’u dalluar, për të rënë në sy, çfarë përforcohet nga frustracionet kulturore të trashëguara. Kjo shpjegon arsyen përse konstatojmë shpesh një nevojë të ethshme për t’u krenuar me njerëz të famshëm që bëjnë emër apo karierë jashtë vendit, pavarësisht se kjo tregon në fakt më shumë mbi pamundësitë që ofron atdheu i tyre për të kultivuar talentet e tij. Ky ekzaltim për suksesin artistëve shqiptarë në perëndim, pavarësisht nga vlerat reale të artit të tyre, tregon për zvetënimin e vlerave si dhe për frustracionet e brendshme të shoqërisë shqiptare.

Zbulimi i vetes

Një nga teoritë më të rëndësishme të mendimit sociologjik, e quajtur teoria e ndërveprimit simbolik, është marrë gjerësisht me këtë temë, duke e vendosur identitetin në qendër të objektit të saj studimor. Kjo teori e lidh atë me konceptin e vetes, e cila përcaktohet si një cilësi njerëzore që i bën të mundur njeriut që, nëpërmjet komunikimit, të arsyetojë mbi natyrën e vet dhe shoqërisë ku bën pjesë. Sipas kësaj teorie vetja është diçka që presupozon një proces social dhe realizohet nëpërmjet marrëdhënieve shoqërore. Vetja zhvillohet në saj të marrëdhënieve që kemi me të tjerët rreth nesh apo me grupin social në tërësi. Ajo formësohet nëpërmjet një aftësie të njeriut për t’u vënë në pozitën e të tjerëve, prej nga ai mund ta shohë vetën ashtu siç ajo iu duket atyre. Tjetri, shoqëria na shërben kështu si një pasqyrë për të njohur dhe kuptuar veten, për t’i dhënë asaj një formë dhe njëkohësisht një pozicion në raport me të tjerët. Nëpërmjet kësaj dalje nga vetja njeriu arrin, jo vetëm të njohë e të zhvillojë veten e tij, të modifikojë e korrigjojë atë në përputhje me pritshmëritë e mjedisit social, por arrin gjithashtu të modifikojë e korrigjojë edhe vetë mjedisin social. Përfaqësuesi kryesor i kësaj shkolle George Herbert Mead e quan këtë refleksivitet, nëpërmjet të cilit njeriu arrin ta bëjë veten objekt të vetvetes. Kjo bëhet e mundur nëpërmjet një aftësie të njeriut për të t’u vendosur nëpërmjet imagjinatës në rolet e të tjerëve. Meadidentifikon dy faza të gjenezës së vetes në fëmijërinë e individit, e cila ka të bëjë me identitetin. Në fazën e parë, të cilën ai e quan “faza e të luajturit”, fëmija mëson të përvetësojë qendrimet e të tjerëve, kryesisht prindërve, duke i imituar ata gjatë lojës. Në këtë mënyrë fëmija arrin të përvetësojë aftësinë për ta parë veten si objekt duke fituar aftësinë të ndërtojë një vete. Në fazën e dytë, “faza e lojës”, fëmija zgjeron gamën e roleve që mëson të luajë dhe aftësohet ti vendosë këto role në raport me njëri-tjetrin. Ai arrin të kuptojë kështu pozicionin që secili rol ka në raport me grupin në tërësi, duke u aftësuar të funksionojë në një grup të organizuar. Në këtë fazë fëmija krijon identitetin e vet dhe fillon të shfaqë një personalitet. Përveç kësaj Mead dallon dy aspekte të vetes të cilat funksionojnë edhe si dy faza deri në realizimin e plotë të saj. Ai i quan këto: “unë” dhe “mua”. Të dyja janë procese që zhvillohen brenda vetë procesit të zhvillimit të vetes dhe çdo individ i bart të dyja, ndonëse dikush mund të dominohet më shumë nga njëra, ndërsa dikush tjetër nga tjetra. “Mua” shfaq tiparet e individit të zakonshëm, konvencional, konformist, i cili mishëron pritshmëritë e shoqërisë apo grupit social ku bën pjesë. Ajo e bën individin të nënshtrohet dhe të pranojë dominimin e shoqërisë duke zhvilluar konformimin dhe integrimin e tij me grupin në tërësi. Ajo ushqen vetëkritikën, e cila përbën mekanizmin nëpërmjet të cilit shoqëria ushtron kontroll mbi individin dhe kultivon tek ai sjelljet që ajo kërkon. Ndryshe nga kjo “uni” është aspekti reagues dhe kreativ i vetes. Sjelljet që vijnë prej tij burojnë nga vetvetja duke reaguar kundër “mua-s”. Ai bëhet kështu një burim i madh risie duke mbartur njëkohësisht edhe vlerat tona më të rëndësishme. Nëse “mua” i krijon individit mundësinë të integrohet dhe të jetojë në përputhje me atë çfarë kërkon shoqëria, “uni” bën të mundur ndryshimin social dhe forcën e individit për të reaguar ndaj mjedisit. Gjithashtu Mead përpunon edhe konceptin e “tjetrit të përgjithësuar”, i cili shenjon projektimin që individi i bën qendrimit të përgjithshëm të shoqërisë. Shoqëria përbëhet natyrisht nga shumë individë ku qendrimet mund të jenë të larmishme. Megjithatë individi arrin të imagjinojë një qendrim të përgjithshëm duke e konceptuar grupin social si një individ më vete. Mbi bazë të përfytyrimit të këtij “tjetri të përgjithësuar” individi formon veten e tij, duke modifikuar sjelljen dhe qendrimet e tij në raport me të. “Tjetri i përgjithësuar” bëhet kështu burimi i vlerave dhe normave që individët adaptojnë. Kur individi dominohet nga “mua”, ai i përvetëson me përpikmëri këto vlera, ndërsa kur ai dominohet nga “uni”, ai lufton t’i ndryshojë ato. Autorë të tjerë të kësaj teorie thonë se identiteti është diçka që formësohet dhe ruhet nga shoqëria. Goffmanflet për një proces që e quan “organizim i identitetit” i cili ka të bëjë me mënyrat e ndryshme nëpërmjet të cilave njerëzit ua paraqesin të tjerëve veten e tyre. Sipas tij, individi sillet duke pasur në mendje të tjerët, të cilëve ai kërkon t’iu lërë mbresë. Individi sillet pra njësoj si aktori në skenë, duke i përfytyruar të tjerët si publik, të cilit ai duhet t’i fitojë simpatinë. Pra, në njëfarë mënyre, individi përpiqet më shumë të prodhojë një imazh përveten, sesa të krijojë një personalitet të vetin apo një vete reale. Sipas tij, pjesa më e madhe e sjelljes së individit shpenzohet në një proces që ai e quan “administrim i përshtypjes”, ku aktori social, interesohet më shumë për paraqitjen e tij sesa për thelbin, duke u përpjekur t’i imponojë spektatorit imazhin e duhur. Një sërë elementësh si, shtirja, fshehja, mistifikimi, janë teknikat e përdorura për këtë qëllim, të cilat, sipas tij, e bëjnë individin të shfaqet i mbuluar nga një mori maskash interpretimi që fshehin një vete manipuluese dhe cinike. Nga e gjithë kjo Goffman arrin në pikëpyetjen e madhe nëse përtej këtyre maskave ekziston vetja e vërtetë ose identiteti autentik.

Shqiptari imagjinar

Teoria e Mead na ndihmon të kuptojmë se shoqëria shqiptare është në një stad ende primitiv në formimin e vetes së saj. Ajo ndodhet në stadin e “të luajturit” ku fëmija kufizohet tek imitimi i prindërve, që në këtë rast personifikohen me Europën. Nëpërmjet imitimit, ajo mëson të përvetësojë qendrimet e të tjerëve me qëllim që të objektifikojë vetveten për tu bërë si ata. Ajo nuk është ngritur ende në nivelin e stadit të dytë, atë “të lojës”, ku fëmija kupton rolet e një grupi të gjerë individësh që përbëjnë bashkësinë dhe fiton aftësinë ti vendosë aktorët në raportet që kanë me njëri-tjetrin, për tu aftësuar të gjejë vendin e vet në grup. Nga kjo premisë mbetet të themi se shoqëria shqiptare është ende larg aftësisë për të pasur një identitet autonom dhe për të krijuar personalitet. Shoqëria shqiptare nuk ka zhvilluar dot një “unë” të vetin për të bartur dhe dëshmuar vlerat e saj më të qenësishme. Përkundrazi, ajo po i humb edhe ato vlera që ka mundur të trashëgojë, në funksion të përshtatjes, adaptimit, konformimit me shoqëritë e zhvilluara, e dominuar nga një “mua” që e udhëheq drejt krijimit të një veteje të projektuar në përputhje me atë çfarë ajo mendon se të tjerët duan prej saj. Vetë integrimi është një prirje që i përket “mua-s”, e cila i hap rrugën dominimit të të tjerëve mbi veten. Europa bëhet këtu “tjetri i përgjithësuar” të cilit ajo i referohet si arbitër të sjelljes së saj. Duke u konformuar ndaj “tjetrit të përgjithësuar europian” ajo ka shpikur “europianin” si një përgjithësim, i cili në fakt është një konstruksion që nuk i përket në vetvete asnjë populli europian konkret. Në realitet ne ndeshim mënyra të ndryshme të të qenit europianë, e cila shfaqet në secilin popull të Europës veç e veç. Kështu, ka një mënyrë gjermane për të qenë europian, siç ka një të tillë franceze, italiane, danese etj. Shqiptarët nuk mendojnë thellësisht për një mënyrë shqiptare të të qenit europianë, por priren të bëhen një popull europian, përtej specificitetit të tyre lokal. Fakti që shqiptarët iu vendosin fëmijëve emra gjermanë, italianë, anglezë, me idenë se po vendosin emra modernë, europianë apo perëndimorë, ndryshe nga ç’bëjnë popujt europianë, të cilët mbajnë emrat e tyre autoktonë, tregon se shqiptarët po shfaqin një tipar krejt të veçantë ndërmjet tyre: atë të të qenit thjesht dhe vetëm europianë, gjë që nuk e ndesh në asnjë popull të Europës. Shqiptarët identifikohen kështu me “tjetrin e përgjithësuar” të popujve Europianë, i cili në realitet, nuk i përket asnjë populli konkret në Europë. Vlerësimi i vetes, duke u nisur nga përcaktimet e të tjerëve është një fenomen i vjetër në Ballkan. Maria Todorova ka bërë të qartë sesi përfytyrimi i Ballkanit nga vetë ballkanasit është formuar mbi bazë të klisheve, paragjykimeve e stereotipeve perëndimore, që në fakt nuk kanë qenë aspak objektive. Kjo ka ka bërë që ballkanasit të vetëstereotipizohen, duke e njohur vetveten nëpërmjet rrëfimeve të tjetrit. Duke e parë veten me sytë e europianëve ballkanasit kanë mësuar të paragjykojnë vetveten duke u vetëfrustruar për gjendjen e tyre. Kjo ilustrohet më së miri, sipas saj, në faktin që thuajse të gjitha vendet në rajon nuk duan të identifikohen me Ballkanin, duke ngritur pretendime mbi përkatësi identitare e kulturore jashtëballkanike. Shqiptarët shfaqin të njëjtat simptoma edhe më të mëdha sesa vendet e tjera në rajon dhe ilustrimi me emrat e fëmijëve e dëshmon, ndoshta më mirë se gjithçka tjetër këtë. Duke iu referuar analizave të Goffman-it, mund të themi se shoqëria shqiptare gjendet e obsesionuar nga shqetësimi për të “administruar përshtypjen”. Ajo interesohet më shumë për paraqitjen e saj në sytë e të huajve, sesa për thelbin e vet të vërtetë. Europa bëhet kështu publiku, të cilit duam t’i lëmë mbresë, dhe i cili, rrjedhimisht dominon përpjekjet tona në “organizimin e identitetit” gjë që na pengon të krijojmë një identitet autentik, e madje edhe vlera shoqërore reale. Në formën e tij më banale, ky fenomen mund të ilustrohet prej politikës, ku shohim shpesh maxhorancën në pushtet të akuzojë opozitën se, me kritikat e saj, po prish imazhin e Shqipërisë në Europë duke penguar procesin e integrimit.Në fakt, për të pasur një proces të suksesshëm integrimi, shoqëria shqiptare duhet të forcojë unin e saj, përkundrejt muas. Ajo duhet ti rikthehet trashëgimisë së saj kulturore, të rigjejë lidhjet e saj me të kaluarën, duke u përpjekur të vendosë ekuilibrin e duhur në realitetin modern. Vetëm forcimi i unit të brendshëm dhe xhelozisë për rrënjët kulturore mund t’iu japë shqiptarëve një personalitet, të aftë për të qendruar modestisht dinjitozë përballë popujve të tjerë. Një prirje e tillë, do të rriste kreativitetin dhe vendosmërinë për të prodhuar modele të reja të shëndetshme shoqërore e kulturore, të cilat do të mund të shërbenin, jo vetëm për të mundësuar një shoqëri të konsoliduar, por edhe një imazh të respektueshëm për vendin.
Nga : Ergys MERTIRI